|
Quaestiuncula 1
1. Ad secundum sic proceditur. Videtur quod Deus non semper
misericordiam exhibeat in hoc quod punit citra condignum, et remunerat
ultra meritum. Quia Apocal. 18, 7: quantum glorificavit se et
in deliciis fuit, tantum date illi tormentum et luctum; et Matth.
7, 2: in qua mensura mensi fueritis, remetietur et vobis. Ergo
videtur quod secundum mensuram meriti vel delicti sit mensura poenae vel
praemii; et ita non semper punit citra condignum, nec remunerat ultra
meritum.
2. Praeterea, Apoc. 18, 6, dicitur: duplicate ei duplicia
secundum opera ejus; et Isa. 40, 2: suscepit de manu domini
duplicia pro omnibus peccatis suis; et super illud Psal. 71: ex
usuris et iniquitate etc., dicit Glossa: plus exigit in poenis quam
commissum sit in culpis. Ergo videtur quod non puniat citra
condignum, sed magis ultra.
3. Praeterea, pueri baptizati liberati sunt ab omni peccato. Ergo
non sunt debitores alicujus poenae. Sed tamen frequenter multae poenae
eis divinitus in hac vita infliguntur, ut febres, et hujusmodi; nec
potest dici quod ad eorum utilitatem cedant, cum quandoque moriantur
antequam ad adultam aetatem perveniant. Ergo videtur quod non puniat
semper citra condignum.
4. Praeterea, peccato originali non debetur alia poena quam carentia
visionis divinae. Sed hac poena puniuntur pueri non baptizati, qui in
peccato originali decedunt. Ergo videtur quod non semper puniat citra
condignum.
5. Praeterea, illud quod potest aliter esse, non est asserendum
quod semper ita se habeat. Sed Deus potest aliquando servare modum
justitiae, ut secundum condignum puniat; hoc enim non est contra
potentiam ordinatam. Ergo non est asserendum quod semper puniat citra
condignum.
6. Praeterea, Sap. 6, 7 dicitur: exiguo conceditur
misericordia; potentes autem potenter tormenta patientur; et Jac.
2, 13: judicium sine misericordia fiet ei qui non fecit
misericordiam. Ergo videtur quod potentes et immisericordes non
puniantur citra condignum.
1. Sed contra est quod dicitur Psal. 102, 10: non secundum
peccata nostra fecit nobis, neque secundum iniquitates nostras
retribuit nobis.
2. Praeterea, proprium non derelinquit id cujus est proprium. Sed
Deo proprium est misereri, ut dicitur in collecta: Deus cui proprium
est misereri semper et parcere. Ergo semper miseretur. Sed hoc non
esset nisi praemium conferret ultra meritum, et mala citra condignum.
Ergo videtur quod ita semper accidat.
Quaestiuncula 2
1. Ulterius. Videtur quod non in omni tempore Dei misericordia et
veritas conjungantur. Quia opus creationis non praesupponit aliquid.
Sed opus quod est secundum justitiam, praesupponit debitum; opus
autem quod est secundum misericordiam, praesupponit miseriam. Ergo in
opere creationis non conveniunt justitia et misericordia.
2. Praeterea, convertere gentes et convertere Judaeos sunt diversa
opera. Sed in conversione gentium videtur fuisse sola misericordia;
in salvatione autem Judaeorum justitia; per id quod dicitur Rom.
15, 8: dico Jesum Christum ministrum fuisse circumcisionis ad
confirmandas promissiones patrum; gentes autem super misericordia
honorare Deum. Ergo nec in omni opere domini est misericordia et
veritas.
3. Praeterea, ibi non videtur esse justitia ubi unus pro peccato
alterius punitur. Sed Deus quandoque punit unum pro peccato
alterius, sicut pro peccato Cham maledictus est Chanaan, Gen. 9;
et pro peccato David percussus est populus, 2 Reg., ult. Ergo
videtur quod non semper justitiam et misericordiam in opere servet.
4. Praeterea, ibi non videtur servari justitia ubi nullum meritum
praecessit; cum justitia debitum respiciat. Sed in impio qui
justificatur, nullum meritum praecessit. Ergo non videtur justitia
aliqua in impii justificatione.
5. Praeterea, justitia nunquam reddit aequalibus nisi aequalia.
Sed Deus quandoque aequalibus inaequalia tribuit; ante enim quam
Jacob et Esau nati essent, aut aliquid boni vel mali egissent,
omnino aequales erant; et tamen uni praeparavit gloriam, et alteri
poenam, ut patet Rom. 9. Similiter cum Aaron et filii Israel
peccassent aequaliter in idoli adoratione, Aaron non est punitus, cum
populus punitus fuerit, ut patet Exod. 21. Ergo videtur quod non
in omnibus justitiam servet.
6. Praeterea, hoc videtur esse injustum, ut meliori minus detur de
bonis, et magis de malis. Sed bona temporalia aliquando abundantius
dantur a Deo malis quam bonis, et poenae quandoque magis inferuntur
bonis quam malis. Ergo videtur quod non in omni opere suo justitiam
servet cum misericordia.
1. Sed contra, Augustinus dicit in Lib. de concordia
Evangelistarum: Deus, qui res humanas curat, juste et
misericorditer curat, ut nec praecludat misericordia justitiam, nec
justitia misericordiam excludat. Ergo videtur quod in omni opere
domini justitia et misericordia conveniant.
2. Praeterea, non magis differt in Deo justitia et misericordia,
quam potentia, bonitas et sapientia. Sed omne opus potentiae est opus
sapientiae et bonitatis. Ergo videtur quod similiter omne opus
justitiae sit misericordiae, et e converso.
Quaestiuncula 3
1. Ulterius. Videtur quod in opere Dei principalior sit justitia
quam misericordia. Quia, ut dicitur Hebr. 10, 4, horrendum est
incidere in manus Dei viventis. Sed hoc non esset, si misericordia
principalior in ejus opere esset. Ergo justitia magis in opere Dei
principatur quam misericordia.
2. Praeterea, illud quod est prius in quolibet genere, est
principalius. Sed justitia videtur esse prior quam misericordia; quia
misericordia ex justitia nascitur, ut dicit Anselmus in Proslogio.
Ergo justitia principalior est in opere Dei quam misericordia.
3. Praeterea, illud quod inest alicui secundum se, principalius ei
convenit quam quod convenit ei secundum alterum. Sed, sicut dicit
Anselmus in Proslog., parcendo malis justus es secundum te et non
secundum nos, sicut misertus es secundum nos et non secundum te; et
sic misericordia competit Deo secundum nos; sed justitia secundum
seipsum. Ergo principalior est in opere Dei justitia quam
misericordia.
1. Sed contra est quod dicitur Jacob. 2, 12: superexaltat
autem misericordia judicium; idest, superponetur misericordia in
judicio, ut Glossa dicit; et in Psalm. 144, 9: miserationes
ejus super omnia opera ejus. Ergo misericordia principalior est in
opere Dei quam justitia.
2. Praeterea, illud quod est proprium alicui, principalius ei
convenit quam id quod est alienum ab eo. Sed proprium opus Dei est
misereri et parcere; et opus punitionis est alienum ab eo, ut patet
Exod. 22. Ergo misericordia principalior est in opere Dei quam
justitia.
Quaestiuncula 1
Respondeo dicendum ad primam quaestionem, quod agens et patiens semper
debent sibi proportionaliter respondere; ita quod hoc modo se habeat
agens ad actionem, sicut patiens ad passionem. Ea autem quae sunt
inaequalia, non habent similem proportionem nisi ad inaequalia: sicut
enim senarius est major quaternario; ita et ternarius, cujus duplum
est senarius, est major binario, cujus duplum est quaternarius. Et
inde est quod quandocumque agens excedit patiens, oportet quod actio
excedat passionem; sicut videmus in omnibus agentibus aequivocis, quia
patiens non recipit effectum totum actionis. Dans autem se habet per
modum agentis, et recipiens per modum patientis; et ideo quando dans
superexcedit recipientem, conveniens est ut datio excedat illam
receptionem quae est proportionata recipienti. Et ideo cum Deus sit
excellentissimus dator propter abundantiam suae bonitatis, oportet quod
semper ejus datio in bonis superexcedat receptionem quae est
proportionata recipienti. Pro eodem autem computatur minus malum et
majus bonum, ut dicitur in 5 Ethic.; et ideo Deus semper dat ultra
condignum de bonis, et semper mala poenae irrogat citra condignum.
Ad primum ergo dicendum, quod quantum et tantum non important
aequalitatem quantitatis, sed proportionis, in auctoritate inducta.
Poenae autem proportio ad culpam potest intelligi dupliciter: vel in
generali, vel in speciali. In generali quidem; ut qui peccavit,
puniatur; et qui multum peccavit, multum puniatur. In speciali autem
dupliciter: vel accipiendo proportionem poenae ad culpam secundum
debitum culpae absolute; vel praesupposita mitigatione divinae
misericordiae, quae aliquid de poena remittit. Primo igitur et tertio
modo nunquam Deus punit citra condignum: quia semper peccantes multum
punit: nec aliquid de poena dimittitur quae post mitigationem divinae
misericordiae remanet. Sed quantum ad secundum modum semper punitur
aliquis citra condignum: quia non tantum punitur quis, quantum per
culpam meruit. Vel dicendum, et melius, quod aequalitas ista
proportionalitatis est, non aequalitatis; et attendenda est non
secundum comparationem poenae ad culpam, sed secundum proportionem
duorum peccantium ad duas poenas; ut scilicet qui plus peccavit, plus
puniatur; et secundum quod exceditur in peccato, sic excedatur in
poena; et sic etiam intelligendae sunt omnes auctoritates quae videntur
aequalitatem culpae et poenae demonstrare.
Ad secundum dicendum, quod duplicitas illa poenae non intelligitur
secundum excessum poenae ad culpam in duplo; sed quia homo in duobus
punietur; scilicet in anima et corpore. Quod autem dicitur, quod
plus exigitur in poenis quam commissum sit in culpis; intelligendum est
quantum ad temporis durationem: quia pro delectatione momentanea
infligitur poena aeterna. Duratio autem poenae non proportionatur
durationi culpae; sed magis intensio poenae respondet enormitati
culpae, ut patet ex supra dictis.
Ad tertium dicendum, quod peccatum originale sequitur duplex poena.
Una, secundum quod infectivum personae; et sic est poena ejus
carentia visionis divinae. Alia, secundum quod est vitium naturae;
et sic sequuntur ipsum poenae quae ex principio naturae causantur, ut
mors, quae causatur ex contrarietate principiorum naturae, et alia
hujusmodi quae ad mortem ordinantur, vel quae ex deordinatione
principiorum naturae consequuntur, ut febris, et hujusmodi. Dico
ergo, quod Baptismus mundat personam, sed non curat naturam; quod
patet ex hoc quod per actum naturae baptizatus originale transmittit in
prolem; et ideo per Baptismum absolvitur puer baptizatus a reatu
mortis aeternae, quae est carentia visionis divinae; manet tamen adhuc
reatus mortis temporalis, et aliorum hujusmodi, quae ex peccato
naturae consequuntur: quae quamvis ad utilitatem illius personae non
cedant, si infra aetatem perfectam decedit, quia his passionibus non
meretur; cedunt tamen in utilitatem aliorum qui sunt ei conformes in
natura: quia et poenae hujusmodi peccatum naturae consequuntur.
Ad quartum dicendum, quod pro peccato originali secundum rigorem
justitiae non solum debetur naturae pro poena carentia visionis
divinae, sed etiam ipsius annihilatio; et ideo ex hoc ipso quod
conservantur pueris non baptizatis naturalia bona, citra condignum
puniuntur. Unde Threnor. cap. 3, 22: misericordiae domini,
quod non sumus consumpti.
Ad quintum dicendum, quod sicut potentia Dei habet ordinem ad ejus
justitiam, ita etiam habet ordinem ad ejus misericordiam; unde quamvis
non repugnet potentiae secundum quod ordinatur ad justitiam, nihil de
poena dimittere; repugnat tamen potentiae secundum quod ordinatur ad
misericordiam; et sic de potentia ad misericordiam ordinata hoc Deus
non potest.
Ad sextum dicendum, quod immisericordes non consequuntur misericordiam
totaliter a poena liberantem, consequuntur tamen misericordiam aliquid
de poena relaxantem. Similiter etiam si potentes sint mali, non
possunt excusari per infirmitatem, quae quandoque excusat a toto,
sicut per eam exigui, idest totaliter infirmi, excusantur.
Quaestiuncula 2
Ad secundam quaestionem dicendum, quod operatio Dei est quasi medium
inter Deum operantem et ipsum opus operatum. Omne autem medium
participat quodammodo cum utroque extremorum; et ideo in operatione
Dei oportet aliquid inveniri ex parte ipsius Dei operantis et ex parte
operati, ad quod operatio terminatur. Ex parte quidem operantis
exigitur ut sit superabundantia in collatione bonorum et diminutione
malorum, cum ipse Deus sit excellentissimus operator, ut dictum est,
et in hoc consistit divina misericordia; ex parte autem operati
requiritur receptio, quae fit secundum proportionem recipientis; et in
hoc ratio justitiae consistit. Ideo oportet quod in omni divina
operatione aliquid misericordiae et aliquid justitiae inveniatur: nec
justitia misericordiae repugnat; quia misericordia non est laudabilis
nisi sit secundum rationem rectam, quae est regula justitiae, sive
secundum ordinem sapientiae in divinis; nec misericordia repugnat
justitiae; quia elargiri aliquid supra debitum de bonis, vel citra
debitum de malis, non est contra justitiam, sed praeter eam, ut ex
dictis patet; et ideo nec immensitas misericordiae excludit justitiam a
divino opere, nec immensitas justitiae misericordiam.
Ad primum ergo dicendum, quod justitia, ut ex dictis patet,
quandoque consistit in retributione meritorum; et sic justitia in
creatione non consideratur: quandoque vero justitia consistit in
condecentia divinae bonitatis; et sic non praesupponit aliquid ex parte
recipientis, sed solum ex parte Dei; et sic potest esse justitia in
opere creationis. Justum est enim ut unaquaeque res hoc modo esse
habeat quomodo praeordinatum est a sapientia divina. Similiter et
misericordia dupliciter dicitur. Uno modo secundum quod repellit
miseriam praecedentem non ex debito; et sic non potest esse
misericordia in opere creationis: alio modo communiter, secundum quod
sine debito tollitur quicumque defectus; et sic in opere creationis est
misericordia: quia maximum defectum Deus creando removit, scilicet
non esse; et hoc ex gratuita voluntate fecit, non aliquo debito
constrictus.
Ad secundum dicendum, quod apostolus utitur tali modo distinctionis,
quia aliquis modus justitiae fuit in salvatione Judaeorum qui non fuit
in conversione gentium; scilicet impletio promissorum, quae fuerunt
per prophetas Judaeis, et non gentibus, repromissa a Deo. Sed
tamen in utrisque salvatio habuit et justitiam et misericordiam:
justitiam autem quae est secundum decentiam divinae bonitatis: decuit
enim ut Deus rationalem creaturam non totaliter perderet, quam ad
beatitudinem fecit: misericordiam vero, quia in neutris merita
praecesserunt quae ad hoc sufficerent, secundum illud Tit. 3, 5:
non ex operibus justitiae, quae fecimus nos, sed secundum suam
misericordiam salvos nos fecit.
Ad tertium dicendum, quod sicut dicit Augustinus super illud Josue,
7: filii Israel praevaricati sunt etc., in poenis aeternis nunquam
unus punitur pro alio; sed in temporali quandoque unus punitur pro
alio: cujus ratio potest esse triplex. Una est, quia poena aeterna
non infligitur alicui ad profectum patientis, sed ad vindictam culpae;
sed poena temporalis quandoque infertur ad profectum patientis. Unde
sicut quandoque aliquis sine culpa punitur temporali poena, ita etiam
quandoque aliquis punitur pro peccato alterius ad profectum sui et
aliorum, ut scilicet videatur quantum unus debeat esse solicitus pro
alio, ne cadat in peccatum, ex quo pro peccato unius tota congregatio
temporaliter punitur; et ut etiam ostendatur quam fugiendum sit
peccatum, quod ita graviter punitur, ut uno delinquente plures
puniantur. Secunda ratio potest esse, quia quantum ad temporalia unus
homo est res alterius, sicut filius est quaedam res patris; et ideo
quandoque filius punitur temporaliter pro peccato patris, et servus pro
peccato domini; sed quantum ab bonum animae quilibet gerit personam
propriam. Ezech. 18, 4: omnes animae meae sunt. Tertia ratio
est quam assignat Gregorius, quia quandoque aliquis est particeps
culpae alterius; sicut ex culpa subditorum quandoque permittuntur
praelati cadere in peccatum; et ita non est mirum, si pro peccatis
praelatorum subditi puniuntur, sicut in 2 Reg., ultim., David
peccante populus est punitur. Unde hoc non est divinae justitiae
contrarium, ut unus quandoque pro peccato alterius puniatur. Nec
tamen ex hoc debet sumi exemplum in judicio humano, ut unus puniatur
pro alio, ut Augustinus dicit: quia homo non potest scire profectum
provenientem ex poena temporali, sicut hoc Deus infallibiliter
cognoscit.
Ad quartum dicendum, quod in justificatione impii servatur aliquis
modus justitiae, qui est secundum condecentiam divinae bonitatis, vel
etiam secundum exhibitionem promissi, ut habetur in Glossa super illud
Psal. 50, 6: ut justificeris in sermonibus tuis; et cetera.
Deus enim hoc promisit ut peccatoribus veniam petentibus venia
largiretur.
Ad quintum dicendum, quod non est justitia, si de eo quod neutri est
debitum, aequalibus inaequaliter detur, sicut patet Matth. 20, in
parabola de laborantibus in vinea, qui licet inaequaliter laborassent,
est redditum aequale praemium; eo enim quod aliquis liberaliter dat
quod potest dare vel non dare, nihil differt quo ad justitiam
quantumcumque detur. Dico ergo, quod omnibus hominibus ex merito
proprii peccati debetur poena aeterna; sed quod aliqui liberentur, hoc
est ex sola divina liberalitate: posset enim omnes juste damnare; et
ideo nulla est injustitia, si aliquos eligat et aliquos reprobet, in
quibus tamen nulla differentia meritorum praecessit. Aaron autem
punitus fuit, quamvis non poena manifesta, sicut et populus, in
signum quod praelati non debent puniri manifeste, sed occulte propter
scandalum vitandum. Poena autem Aaron dicitur fuisse in ipso et
filiis ejus, quod in sacrificio vitulae rufae immundi efficiebantur,
ut habetur Numer. 19. Augustinus tamen in Glossa Exod. 32,
hoc occulto Dei judicio ascribit, qui quibusdam parcit ad tempus, ut
in melius commutentur, aliis punitis.
Ad sextum dicendum, quod hoc quod melioribus minus datur de bono
temporali, et quandoque plus de malo, in eorum profectum cedit quantum
ad spirituale bonum, quod est simpliciter hominis bonum. Bona enim
temporalia non sunt simpliciter hominis bona, nisi secundum quod
organice deserviunt ad spirituale bonum. Quomodo autem hoc cedat in
profectum spiritualis boni, supra ostensum est.
Quaestiuncula 3
Ad tertiam quaestionem dicendum, quod illud quod est formale in
unoquoque, est excellentius in eo; quia per formam materia completur.
In qualibet autem actione illud quod est ex parte agentis, est quasi
formale; illud autem quod est ex parte patientis vel recipientis, est
quasi materiale. Dictum autem est supra, quod misericordia in omni
opere divino resultat ex parte ipsius Dei, qui superabundat in bono;
sed justitia ex parte recipientis, qui recipit secundum suam
proportionem; et ideo in quolibet opere divino supereminet misericordia
justitiae, sicut materiali formale; et hoc est quod in Psal.
144, 9, dicitur: miserationes ejus super omnia opera ejus.
Ad primum ergo dicendum, quod dicitur esse horrendum incidere in manus
Dei viventis, non propter remotionem misericordiae relaxantis aliquid
de poena, sed propter poenae interminabilitatem, vel etiam propter
remotionem resistentiae: quia ejus irae nemo resistere potest, cum sit
omnipotens; nec ab eo fugere, cum sit ubique praesens; nec coram eo
fallaciter se excusare, cum omnia sciat.
Ad secundum dicendum, quod Anselmus loquitur non de justitia quae
attendit proportionem creaturae, vel humana merita, sed quae attendit
solam decentiam bonitatis divinae: ex tali enim decentia misericordia
nascitur: non autem loquitur de justitia secundum quod respicit debitum
ex parte creaturae.
Et similiter etiam est dicendum ad tertium.
|
|
