|
Quaestiuncula 1
1. Ad tertium sic proceditur. Videtur quod in Christo non fuerit
verus dolor in sensu. Quantumcumque enim est vis resistens laesivo,
tantum dolor diminuitur ex laesione proveniens. Sed in Christo fuit
infinita vis ad resistendum laesivo, scilicet virtus divinitatis.
Ergo in eo dolor esse non poterat.
2. Praeterea, dolor non est de re voluntaria. Sed Christus
voluntarie passionem sustinuit. Ergo in eo dolor passionis non fuit.
3. Praeterea, Christus magis perfecte videbat Deum quam Paulus.
Sed Paulus in raptu propter visionem Dei non sentiebat ea quae in
corpore gerebantur. Ergo nec Christus dolorem habebat ex corporis
laesione.
1. Sed contra, Isa. 53, 4: vere dolores nostros ipse tulit.
2. Praeterea, ad veritatem doloris non requiritur nisi laesio et
sensus. Sed corpus Christi laesum fuit, et sensum laesionis habuit.
Ergo fuit in eo verus dolor.
Quaestiuncula 2
1. Ulterius. Videtur quod dolor usque ad superiorem rationem non
pervenerit. Judicare enim de dolore non est pati dolorem. Sed in
sanctis est tantum judicium de doloribus secundum rationem, ut patet
per Dionysium in epistola ad Joannem Evangelistam. Cum ergo
Christus in sanctitate perfectus fuerit, ipse secundum superiorem
partem rationis dolorem non habuit.
2. Praeterea, secundum philosophum, intellectus nullius partis
corporis est actus. Sed dolor passionis non est in anima nisi ex
conjunctione ad corpus. Ergo in parte intellectiva non fuit dolor
passionis.
3. Praeterea, secundum philosophum, delectationi quae est secundum
intellectum, non est aliquid contrarium. Sed dolor est contrarius
delectationi. Ergo non est in parte intellectiva.
4. Praeterea, tunc anima perturbatur, quando usque ad rationem
pervenit passio. Sed in Christo nulla fuit perturbatio. Ergo dolor
non pervenit usque ad rationem.
5. Praeterea, impossibile est eidem secundum idem contraria inesse.
Sed dolor est delectationi contrarius. Ergo impossibile est quod
secundum superiorem partem, qua gaudebat de Dei visione, doleret.
1. Sed contra, major est colligatio potentiarum animae ad invicem
quam membrorum. Sed uno membro patiente alia compatiuntur; 1
Corinth. 12. Ergo una potentia animae patiente, multo fortius
aliae compatiuntur.
2. Praeterea, major est affinitas potentiarum animae ad essentiam
quam animae ad corpus. Sed anima secundum essentiam suam compatitur
patienti corpori. Ergo et omnes potentiae patiuntur simul cum
essentia.
3. Praeterea, in Psalm. 87, 4: repleta est malis anima mea,
dicit Glossa exponens de Christo: idest doloribus. Ergo secundum
omnes partes animae dolor inerat.
Quaestiuncula 3
1. Ulterius. Videtur quod dolor Christi non fuerit major omnibus
doloribus. Quia quanto poena est acerbior et diuturnior, tanto poena
ex dolore resultans est major. Sed aliqui sancti diuturniorem et
acerbiorem poenam perpessi sunt, sicut patet de Laurentio et
Vincentio. Ergo Christi dolor non fuit maximus.
2. Praeterea, in aliis sanctis dolor mitigabatur ex contemplatione
divina et amore, sicut de Stephano cantatur: lapides torrentis illi
dulces fuerunt. Sed in Christo fuit maxima caritas, et perfecta Dei
contemplatio. Ergo dolor ejus maxime mitigabatur; et ita fuit
minimus.
3. Praeterea, innocentia patientis minuit dolorem poenae; unde
pueri qui sunt in Limbo, non affliguntur de carentia visionis
divinae, quia eis redditur non pro culpa quam ipsi commiserunt. Sed
Christus sine culpa passus est. Ergo videtur quod dolor suus fuit
mitissimus.
4. Praeterea, quanto major est recompensatio de bono amisso, tanto
levius damnum amissionis portatur. Sed Christus habebat
recompensationem maximam de amissione corporalis vitae per passionem,
scilicet salutem humani generis. Ergo dolor ille fuit minimus.
5. Praeterea, quanto est pretiosius quod amittitur, tanto est major
dolor de amissione. Sed Deus, quem homo per peccatum amittit, est
dignior quam vita corporalis Christi. Ergo dolor qui est de amissione
Dei, est major quam dolor Christi de amissione vitae corporalis.
6. Praeterea, quanto aliquid est magis dispositum ad patiendum,
tanto minus dolet de passione. Sed Christi corpus magis fuit
dispositum ad patiendum quam corpus Adae. Ergo Adam magis
doluisset, dato quod laesus fuisset.
7. Praeterea, quanto natura est perceptibilior, tanto est major
dolor. Sed natura animae perceptibilior est quam natura cujuslibet
corporis. Ergo dolor animae de passione Inferni, quam in seipsa
patitur ab igne, est major quam dolor Christi.
1. Sed contra, Thren. 1, 12: o vos omnes qui transitis per
viam, attendite et videte si est dolor sicut dolor meus; quasi
diceret, non. Ergo dolor suus fuit maximus omnium dolorum.
2. Praeterea, Christus fuit optime complexionatus; quod patet ex
hoc quia habuit nobilissimam animam, cui respondet aequalitas
complexionis in corpore. Sed quanto homo habet meliorem complexionem
in corpore, tanto magis sentit laesiones corporis, quia habet meliorem
tactum. Cum igitur dolor sit sensus laesionis, videtur quod in
Christo fuerit maximus dolor.
3. Praeterea, virtuosi hominis est suam vitam diligere; unde et
peccatores seipsos odiunt intantum quod seipsos interficiunt, ut probat
philosophus in 9 Ethic. Sed Christus fuit virtuosissimus. Ergo
maxime suam vitam dilexit: ergo dolor de amissione vitae suae fuit
maximus.
Quaestiuncula 1
Respondeo dicendum ad primam quaestionem, quod sicut delectatio
sensibilis causatur ex conjunctione convenientis secundum sensum; ita
dolor sensibilis causatur ex conjunctione ejus quod non est conveniens
sensui. Sed inter omnes alios sensus solus tactus est discretivus
eorum ex quibus consistit temperamentum corporis: unde quod est
conveniens secundum tactum, est conveniens ipsi temperamento corporis;
et propter hoc completa delectatio sensibilis est in sola perceptione
tactus; et similiter illud quod est inconveniens tactui, est
contrarium temperamento corporis: et ideo dicit philosophus in 3 de
anima, quod corrumpentia tactum corrumpunt animal, non autem
corrumpentia auditum, nisi simul contingat ex accidenti et tactum
corrumpi; et ideo in solo tactu est dolor, qui accidit ex laesione
temperamenti ipsius corporis. Unde cum in corpore Christi fuerit vera
laesio, quia fuit divisio continui per clavos, et fuerit ibi verus
tactus; de necessitate oportet dicere, quod fuerit ibi verus dolor.
Qualiter autem exponenda sint verba Hilarii, in fine dicetur.
Ad primum ergo dicendum, quod quamvis in corpore Christi esset vis
deitatis, infinitam ad resistendum potestatem habens; non tamen
resistebat, sed dimittebat carnem pati quidquid proprium, ut dicit
Damascenus: et ideo fuit ibi laesio, et per consequens dolor.
Ad secundum dicendum, quod voluntas rationis non excludit dolorem
sensus; sicut aliquis vult secundum rationem comburi, ut sanetur, sed
tamen in combustione dolorem sensibilem experitur; ita et fuit in
Christo.
Ad tertium dicendum, quod non potest esse tanta vis contemplationis
quod dolorem sensibilem ex laesione corporis tollat, si corpus
laedatur, nisi per eam abstrahantur vires inferiores omnino a suis
actibus, per modum quo una potentia intense operans abstrahit aliam a
suo actu: et hoc modo accidit in raptu Pauli. Sed in Christo una
vis non tollebat aliam a suo actu, nisi secundum quod ratio et deitas
conjuncta ordinabat: et ideo perfectio contemplationis dolorem
sensibilem non tollebat.
Quaestiuncula 2
Ad secundam quaestionem dicendum, quod in dolore et tristitia duo
inveniuntur; scilicet contrarietas contristantis et dolorem inferentis
ad contristatum et dolentem et perceptio ejus: et quantum ad haec duo
tripliciter differunt. Primo quantum ad contrarietatem: quae quidem
in dolore attenditur quantum ad ipsam naturam dolentis, quae per
laesivum corrumpitur; sed in tristitia quantum ad repugnantiam
appetitus ad aliquid quod quis odit. Secundo quantum ad perceptionem:
quae quidem in dolore semper est secundum sensum tactus, ut dictum
est, in tristitia autem secundum apprehensivam interiorem. Tertio
quantum ad ordinem istorum duorum: quia dolor incipit in laesione, et
terminatur in perceptione sensus, ibi enim completur ratio doloris;
sed ratio tristitiae incipit in apprehensione, et terminatur in
affectione; unde dolor est in sensu sicut in subjecto, sed tristitia
in appetitu. Ex quo patet quod tristitia est passio animalis, sed
dolor est magis passio corporalis. Quandoque tamen tristitia, large
loquendo, dolor dicitur; unde Augustinus distinguit dolorem animae
secundum se, qui proprie dicitur tristitia, et dolorem animae per
corpus, qui proprie dicitur dolor. Loquendo igitur de dolore proprie
dicto, sic quantum ad laesionem, quae est materiale in ipso, se
extendit in Christo ad omnes potentias animae, secundum quod in
essentia animae radicantur, ad quam etiam laesio corporis pervenit,
secundum quod est ejus forma; sed quantum ad perceptionem laesionis,
quae est formale in dolore, sic consistit in solo tactu, cujus est
solus percipere laesivum inquantum laedit, scilicet inquantum
corporaliter conjungitur. Loquendo autem de dolore secundum quod large
etiam tristitia dolor dicitur, sicut ex dictis patet, tristitia non
potest esse in ratione sicut in subjecto, sed solum sicut in ostendente
id quod est voluntati repugnans; nisi ratio accipiatur prout
comprehendit vim apprehensivam et affectivam, in qua est tristitia
sicut in subjecto, quamvis non tristitia quae est passio, quae solum
est in sensitiva parte, ut prius dictum est. Nulla autem virtus
apprehensiva ostendit nisi suum objectum. Objectum autem superioris
rationis sunt bona aeterna, ex quibus nihil erat contrarium voluntati
Christi; unde in ratione superiori, secundum quod ad objectum suum
comparatur, non poterat esse tristitia in Christo; poterat autem esse
quantum ad rationem inferiorem, cujus objectum sunt res temporales; in
quibus aliquid contrarium voluntati ejus aliquo modo accidere poterat,
ut infra, dist. 17, qu. 1, art. 2, quaestiuncul. 2,
patebit. Sic ipsa laesio erat contra aliquam voluntatem Christi, qua
naturaliter mortem refutabat, et similiter etiam mala humani generis ei
displicebant; unde in ratione inferiori poterat esse tristitia etiam
secundum quod ad objecta sua comparatur. Et quia unaquaeque potentia
ad naturam pertinet secundum quod in essentia animae radicatur, quae
est essentialis pars naturae totius, rationem autem potentiae habet
secundum comparationem ad objecta; ideo dicitur a quibusdam, quod
passio doloris perveniebat usque ad rationem superiorem, inquantum est
natura, secundum quod laesio corporis ad essentiam animae perveniebat;
et ulterius ad omnes potentias, secundum quod in essentia animae
radicantur: non autem perveniebat ad eam inquantum est ratio: quia
secundum quod ad objectum suum comparatur, nullum detrimentum ex
passione corporis sentiebat, cum in contemplatione divinorum non
impediretur. Et hoc etiam quidam aliis verbis dicunt, scilicet quod
patiebatur ut est natura corporis, non autem ut est principium
humanorum actuum; et sic etiam dicunt quod inferior ratio compatiebatur
et ut est natura, et ut est ratio. Quamvis etiam aliter possit
intelligi distinctio qua distinguitur ratio ut natura et ut ratio: quia
ratio ut natura dicitur secundum quod judicat de eo quod est secundum se
bonum vel malum, naturae conveniens vel noxium; ratio autem ut ratio,
secundum quod judicat de eo quod est bonum vel malum in ordine ad
alterum. Contingit enim quandoque aliquid in se consideratum, esse
naturae noxium, quod tamen in ordine ad finem aliquem eligendum est,
sicut ustionem quae est propter sanitatem. Et sic etiam mors Christi
erat quidem in se mala, inquantum erat nocumentum naturae; in ordine
autem ad finem redemptionis humani generis, erat optima: et sic etiam
ratio inferior ut ratio non tristabatur de morte, sed solum ut natura:
et sic dicta distinctio erit de ratione secundum quod comparatur ad
objectum.
Ad primum ergo dicendum, quod intentio Dionysii fuit dicere, quod
sancti nullo modo quantum ad rationem moventur a rectitudine rationis,
quod omnium virtuosorum est; et etiam a tranquillitate mentis, quod
perfectorum est; et ideo dicit eos quantum ad rationem non pati, non
quin experientia doloris aliquo modo usque ad rationem perveniat; et
hanc experientiam judicium de passionibus nominat.
Ad secundum dicendum, quod intellectus dupliciter potest considerari.
Vel ut est potentia quaedam; et sic potentia determinatur ad actum:
quia cum operatio intellectus non exerceatur mediante aliquo organo
corporali, dicitur, quod intellectus non est actus alicujus partis
corporis. Vel potest considerari inquantum haec potentia radicatur in
essentia animae; et sic, cum anima secundum suam essentiam sit forma
corporis; et intellectus et omnes aliae vires sunt actus corporis, et
per accidens ad passionem corporis patiuntur dupliciter, tum ex ordine
rationis ad essentiam, tum ex ordine intellectus ad alias potentias
quae operantur per organum corporale, ex quarum impedimento accidit
impedimentum in operatione intellectus, sicut in phreneticis patet.
Ad tertium dicendum, quod delectatio intellectus dicitur dupliciter.
Uno modo ita quod sit intellectus quantum ad subjectum et quantum ad
objectum; et haec est illa delectatio qua intellectus delectatur in hoc
quod intelligi. Et quia utrumque contrariorum intelligitur secundum
quod est intelligibile et perfectio intellectus, nec aliquam laesionem
intellectui afferre potest, sicut in sensu accidit; ideo tali
delectationi non est tristitia contraria. Alio modo delectatio
intellectus dicitur quantum ad subjectum, sed non quantum ad objectum:
quia non delectatur per hoc quod intelligit, sed de aliquo delectabili
apprehenso, quando scilicet intellectiva pars delectatur de aliquo quod
in ipsis rebus accidit consonum voluntati; et sic haec delectatio non
est de uno contrariorum secundum quod est in anima, secundum quod non
habet contrarium, quia intentiones contrariorum in anima non sunt
contrariae, cum sint simul; sed secundum quod est in re, secundum
quod habet contrarietatem; unde et tali delectationi rationis potest
esse tristitia contraria in parte intellectiva existens, sicut est in
Daemonibus, et animabus damnatorum.
Ad quartum dicendum quod homo dicitur perturbari, quando pervenit
passio usque ad rationem, immutans ipsam a sui aequabilitate; non
autem quando pervenit experientia doloris vel passionis ad rationem.
Ad quintum dicendum, quod fruitio deitatis, et gaudium consequens,
erat in superiori parte rationis in ordine ad suum objectum; dolor
autem non perveniebat ad superiorem rationem, ut dictum est, nisi
secundum quod fundatur in essentia animae; sed in ratione inferiori et
in sensualitate et in sensu erat tristitia et dolor, etiam secundum
comparationem ad objecta, inquantum secundum has potentias dolebat de
poena corporis, et aliis hujusmodi: qui tamen dolor erat quodammodo
materia gaudii fruitionis, inquantum gaudium illud se extendebat ad
omnia illa quae apprehenduntur ut Deo placita. Et sic patet quod
dolor qui erat in anima Christi, nullo modo gaudium fruitionis
impediebat, neque per modum contrarietatis, neque per modum
redundantiae. Tristitia enim contrarium gaudium impedit, sicut
quodlibet contrarium impeditur a suo contrario: tristitia autem quae
erat in anima Christi, nullo modo gaudio fruitionis contraria erat:
quod patet ex tribus. Primo, quia non inerat eidem secundum idem,
sed vel in diversis potentiis erat, vel in eadem secundum diversam
operationem; secundo, quia non erat de eodem; tertio, quia unum erat
materia alterius, sicut accidit in poenitente qui dolet, et de dolore
gaudet. Sed ulterius omnis tristitia, secundum philosophum in 7
Ethic., impedit omnem delectationem per quamdam redundantiam,
secundum quod nocumentum unius potentiae redundat in aliam. Talis
autem redundantia, ut dictum est, non fuit in Christo, nisi quando
ipse volebat; unde gaudium quod erat in superiori ratione per
comparationem ad objectum, non redundabat in vires inferiores, ut ab
eis dolor et tristitia tollerentur; neque ulterius in corpus, ut a
laesione immune esset, nec per consequens in animam nec in potentias
secundum quod in essentia animae radicantur, prout laesio corporis ad
essentiam animae et ad potentias in ea radicatas pertingit.
Quaestiuncula 3
Ad tertiam quaestionem dicendum, quod magnitudo doloris sensibilis
Christi potest considerari ex tribus. Primo ex ipsa natura
passionis; et sic habuit magnam acerbitatem: tum ex complexione
patientis, quae erat temperatissima; unde habebat optimum tactum, et
per consequens erat in eo vehemens sensus laesionis (bonitas enim
tactus attestatur etiam bonitati complexionis et bonitati mentis, ut
dicitur in 2 de anima, text. 94): tum ex genere poenae, quia in
locis maxime sensibilibus fuit laesus, scilicet in manibus et pedibus:
tum etiam ex multitudine passionum, quia per totum corpus laesionem
sustinuit. Secundo ex puritate doloris: quia in aliis patientibus
mitigatur dolor sensibilis ex influxu superiorum virium in inferiores,
propter contemplationem quae abstrahit inferiores vires aliqualiter a
suis actibus, vel etiam propter complacentiam voluntatis ex amore ejus
propter quod patitur. In Christo autem non fuit talis habitudo
potentiarum ad invicem, ut dictum est; immo unicuique permittebatur
agere quae propria sibi erant, ut dicit Damascenus; et ideo dolor
suus fuit absque omni admixtione alicujus mitigantis. Tertio ex
voluntate patientis: quia enim voluntarie patiebatur, ut satisfaceret
pro peccato totius humani generis, ideo dolorem excedentem omnes alios
dolores assumpsit. Similiter etiam dolor animalis, qui tristitia
dicitur, qui erat in appetitu sensitivo, vel in ratione ut natura, ex
his duobus ultimis habebat magnitudinem; et tertio ex turpitudine
mortis, et ex dilectione vitae corporalis quae optima erat; et ex
magnitudine eorum qui eum laedebant; et ex defectibus humani generis,
quibus ex maxima caritate compatiebatur.
Ad primum ergo dicendum, quod potest inveniri passio alicujus sancti
quae fuerit magis dolorosa quantum ad aliquid, vel quantum ad
diuturnitatem, vel aliquid hujusmodi; sed non simpliciter, omnibus
pensatis.
Ad secundum dicendum, quod in Christo non refundebatur gaudium
contemplationis in sensum, sicut in aliis accidit, ut dictum est.
Ad tertium dicendum, quod innocentia patientis minuit quidem dolorem
secundum numerum, quia non dolet de tot, sicut peccator, qui dolet de
poena et de laesa conscientia; sed addit dolorem quantum ad intensionem
poenae, per se loquendo, et inquantum apprehendit eam ut magis
indebitam. Sed pueri non affliguntur de carentia divinae visionis,
quia non est carentia alicujus eis proportionati, ut in 2 Lib.,
dist. 33, qu. 2, art. 2, dictum est, cum gratiam non
habeant, nec ex eis fuit quod non habuerunt.
Ad quartum dicendum, quod recompensatio facit gaudium in ratione ut
ratio considerata, quae apprehendit hoc malum in ordine ad aliud
bonum; et inquantum gaudium ejus refunditur in alias vires, secundum
hoc mitigatur dolor aliarum virium. In Christo autem hoc non fuit;
et ideo non sequitur.
Ad quintum dicendum, quod sicut gaudium comprehensoris superat omne
gaudium viatoris; ita dolor vel tristitia damnati superat omnem dolorem
viatoris; unde cum Christus non assumpserit nisi dolorem viatoris,
dolor damnati, sive quem habet quantum ad poenam damni, sive quem
habet quantum ad poenam sensus, est major quam fuerit dolor Christi:
quia ille dolor facit damnatum miserum, quod absit ut de Christo
dicatur. Sed dolor quem habet aliquis viator de peccato, non est
tantus, quantus est dolor Christi: tum quia mitigatur ex spe veniae,
tum quia non est tanta perceptibilitas dolentis, quamvis sit majus
bonum amissum.
Ad sextum dicendum, quod quamvis in Christo fuerit major dispositio
ad patiendum quam in Adam fuisset, tamen in eo etiam fuit major sensus
laesionis quam in Adam fuisset, et ideo major dolor.
Ad septimum dicendum sicut ad quintum.
|
|
