|
Quaestiuncula 1
1. Ad quartum sic proceditur. Videtur quod habitus intellectuales
non possint dici virtutes. Virtus enim, ut dicitur 2 Ethic., est
habitus voluntarius, et circa voluptates et tristitias optimorum
operativa. Sed hoc habitibus intellectualibus non competit. Ergo non
sunt virtutes.
2. Praeterea, philosophus dividit scientiam contra virtutem, quasi
diversa genera non subalternatim posita. Sed talium generum unum non
praedicatur de alio. Ergo scientia non est virtus, et eadem ratione
neque alii habitus cognitivi.
3. Praeterea, virtus dicitur per ordinem ad bonum, quia virtus est
quae bonum facit habentem, et opus ejus bonum reddit, ut praetactum
est. Sed habitus cognitivi, et praecipue speculativi, non ordinantur
ad bonum sed ad verum, ut dicitur in 2 Ethic. Ergo praedicti
habitus non sunt virtutes.
4. Praeterea, virtutes ordinantur ad operandum, quia ipsa est quae
opus bonum reddit, ut dictum est. Sed praedicti habitus non
ordinantur ad operandum, sed ad cognoscendum. Ergo non sunt
virtutes.
1. Sed contra, vita contemplativa est nobilior quam activa. Si
ergo habitus morales qui perficiunt in vita activa, dicuntur virtutes,
multo fortius habitus intellectuales, qui perficiunt in contemplativa,
virtutes dici debent.
2. Praeterea, propter quod unumquodque, et illud magis. Sed
secundum philosophum in 6 Eth. temperantia, fortitudo, et
hujusmodi, non possunt proprie dici virtutes, nisi in intellectu
accipiantur. Ergo intellectuales habitus debent dici virtutes.
Quaestiuncula 2
1. Ulterius. Videtur quod virtutes morales ab intellectualibus non
distinguantur. Morales enim virtutes a more dicuntur: qui videtur
idem quod consuetudo, vel parum differre, ut dicitur in 2 Ethic.
Sed consuetudo facit facilitatem, ut dicit Victorinus; et hoc patet
tam in agendis quam in considerandis. Ergo virtutes morales ab
intellectualibus distingui non debent.
2. Praeterea, ad scientiam moralem nihil pertinet nisi morale. Sed
ad eam pertinent virtutes intellectuales, de quibus philosophus, in 6
Ethicorum, determinat. Ergo intellectuales virtutes sunt morales.
3. Praeterea, prudentia inter intellectuales ponitur: numeratur
etiam et ipsa inter morales, cum sit una de quatuor cardinalibus.
Ergo idem quod prius.
4. Praeterea, omnis virtus moralis consistit in medio. Sed medium
determinatur secundum rationem rectam, ut dicitur 2 Ethic. Cum ergo
per intellectuales virtutes rectificetur, videtur quod ipsae
intellectuales virtutes sint morales.
1. Sed contra est quod philosophus morales contra intellectuales
dividit.
2. Praeterea, diversorum perfectibilium diversae sunt perfectiones.
Sed virtutes intellectuales perficiunt rationale per essentiam,
virtutes autem morales rationale per participationem. Ergo dictae
virtutes ad invicem distinguuntur.
Quaestiuncula 3
1. Ulterius. Videtur quod virtutes theologicae non debeant
distingui ab utrisque. Ad ea enim ad quae potentia est naturaliter
determinata, non indiget aliquo habitu superinducto. Sed cognitio
Dei omnibus naturaliter est inserta, ut dicit Damascenus; et
similiter desiderium summi boni, ut dicit Boetius 4 de Consolat.
Ergo non indigemus aliquibus virtutibus quae Deum habeant pro
objecto, quod dicitur ad virtutes theologicas pertinere.
2. Praeterea, sicut nos ponimus fruitionem divinam finem omnium
actuum humanorum, ita philosophi posuerunt felicitatem. Sed ipsi non
posuerunt aliquas virtutes quae haberent felicitatem pro objecto. Ergo
nec nos indigemus aliquibus virtutibus quae Deum habeant pro objecto.
3. Praeterea, ad eumdem habitum pertinet cognoscere principia, et
quae ex principiis cognoscuntur. Sed finis est principium in
operabilibus, ut dicit philosophus in 7 Ethic., et 2 Physic.
Ergo virtutes theologicae quae habent finem pro objecto, non debent
distingui a cardinalibus, quae dirigunt nos in his quae sunt ad finem.
4. Praeterea, perfectiones perfectibilibus proportionantur. Sed in
nobis non est aliqua potentia perfectibilis per virtutem humanam nisi
rationale per essentiam, quod perficitur virtute intellectuali, et
rationale per participationem, quod perficitur virtute morali. Ergo
nec potest esse aliud genus virtutum praeter duo praedicta genera.
1. Sed contra est quod apostolus, 1 Corinth., 13, ponit has
virtutes, fidem, spem et caritatem, quae nec sunt intellectuales nec
morales, ut patet discurrendo per singulas virtutes quae a sanctis et
philosophis numerantur. Ergo oportet ponere tertium genus virtutum
quae theologicae dicuntur.
2. Praeterea, magis distat Deus a creaturis quam quaevis creaturae
ab invicem. Sed diversitas aliquarum creaturarum requirit diversitatem
habituum. Ergo virtutes quae habent Deum pro objecto, ab aliis
distinguuntur.
Quaestiuncula 1
Respondeo dicendum ad primam quaestionem, quod, sicut ex praedictis
patet, virtus est habitus perficiens potentiam humanam ad bonum actum.
Contingit autem aliquem actum dici bonum dupliciter: uno modo
formaliter et per se; alio modo materialiter et per accidens. Quia
enim actus a proprio objecto formam recipit, ille actus formaliter
dicitur bonus cujus objectum est bonum secundum rationem boni: et quia
bonum est objectum voluntatis, ideo per modum istum actus bonus dici
non potest nisi actus voluntatis, aut appetitivae partis.
Materialiter autem actus dicitur bonus qui congruit potentiae
operanti, quamvis ejus objectum non sit bonum sub ratione boni, sicut
cum quis recte intelligit, et oculus clare videt. Et inde est quod
voluntas imperat actus aliarum potentiarum, inquantum actus earum
materialiter se habent ad rationem boni, quod est voluntatis objectum:
et secundum hoc aliquid de formali bonitate voluntatis pervenit ad alios
actus qui a voluntate imperantur, secundum quam laudabiles et meritorii
sunt; ut cum quis ex recta intentione considerat vel ambulat. Tamen
ista bonitas est praeter propriam rationem actus secundum suam speciem.
Contingit enim actum alicujus potentiae non appetitivae esse bonum
bonitate voluntatis, non autem bonitate sui generis: sicut cum quis
propter Deum ambulat claudicando, vel ex bona intentione considerat ea
in quibus hebes est. Sic ergo virtus potest dici dupliciter. Uno
modo habitus perficiens ad actum bonum potentiae humanae, sive sit
bonus materialiter, sive formaliter; et sic habitus intellectuales et
speculativi virtutes dici possunt, quibus intellectus et ratio ad verum
determinantur, cujus consideratio bonus actus ipsorum est; et sic
loquitur philosophus in Ethic. de virtute. Alio modo potest dici
virtus magis stricte, et secundum quod est in usu loquendi, habitus
perficiens ad actum qui est bonus non solum materialiter, sed etiam
formaliter: et sic solum habitus respicientes appetitivam partem
virtutes dici possunt, non autem intellectuales, et specialiter
speculativi.
Ad primum ergo dicendum, quod illa verba intelliguntur de virtute
morali, de qua philosophus ibi agit, quae secundo modo dicitur
virtus; et sic etiam accipit virtutem in 4 Topic.
Ex quo patet solutio ad secundum.
Ad tertium dicendum, quod ipsa virtus est materialiter bonum
intellectus, cum sit finis ejus: finis enim habet rationem boni, ut
dicitur 3 Metaph.
Ad quartum dicendum, quod consideratio veri est quaedam operatio
intellectus, ad quam virtus intellectualis ordinatur: sed habitus qui
operativi dicuntur, ordinantur ulterius ad exteriorem operationem quae
dicitur factio, secundum quod transit in exteriorem materiam
transmutandam, ut patet in operibus mechanicis: et dicitur actio,
secundum quod sistit in operante, prout ejus operationes et passiones
modificantur, quod contingit in operibus virtutum moralium; et ideo
prudentia, quae in eis dirigit, dicitur in 6 Ethic., recta ratio
agibilium; ars vero mechanica recta ratio factibilium.
Quaestiuncula 2
Ad secundam quaestionem dicendum, quod mos dicitur dupliciter. Uno
modo idem est quod consuetudo. Consuetudo autem importat quamdam
frequentiam circa ea quae facere vel non facere in nobis est.
Naturalia enim, vel quae semper fiunt, consueta non dicuntur: sed
per voluntatem contingit aliquid in nobis facere vel non facere. Inde
tractum est nomen moris ad significandum actus voluntarios, vel
appetitivae partis, secundum inclinationem appetitus ad hujusmodi
actus: quae quidem inclinatio quandoque est ex natura, quandoque ex
consuetudine, quandoque ex infusione. Unde et dicuntur mores
animalium ea quae proveniunt in ipsis ex passionibus appetitivae
partis, sicut quod solicitantur circa filios, et quod repugnant, et
hujusmodi: sicut patet in 9 de animalibus quamvis in eis dicantur
mores magis secundum similitudinem quam secundum proprietatem: quia non
agunt quasi dominium suorum actuum habentia, sed magis a natura
aguntur, ut dicit Damascenus. Et sic etiam apud Graecos hoc nomen
ethos dupliciter sumitur: et secundum quod importat diuturnitatem
quamdam, dicitur febris Ethica: secundum autem quod importat morem
secundo modo acceptum, dicitur scientia Ethica, quam nos moralem
dicimus. Sic ergo loquendo de more actus, ita se habet ad hoc quod
sit moralis, sicut se habet ad voluntatem et appetitum. Sunt enim
aliqui actus a parte appetitiva eliciti, sicut velle, eligere,
concupiscere, et hujusmodi; et tales actus essentialiter morales
sunt. Alii vero sunt actus a parte appetitiva non eliciti, sed
imperati, sicut ambulare, considerare et hujusmodi; et isti non sunt
morales quantum ad speciem suam, sed solum quantum ad usum eorum,
prout imperantur a voluntate; et ita virtutes, quae perficiunt
appetitivam partem, proprie dicuntur morales. Virtutes autem
perficientes intellectivam, perficiunt eam ad actus perfectos in genere
cognitionis, non autem secundum ordinem ad imperium voluntatis. Per
scientiam enim non fit ut aliquis recta intentione consideret sed ut
verum in singulis videatur ei: et ideo virtutes morales ab
intellectualibus distinguuntur.
Ad primum ergo patet solutio ex aequivocatione moris.
Ad secundum dicendum, quod virtutes intellectuales non pertinent ad
scientiam Ethicam quasi sint essentialiter morales, sed inquantum
earum usus moralis est, quod a voluntate imperatur.
Ad tertium dicendum, quod, sicut Commentator dicit in 6 Ethic.,
prudentia media est inter morales et intellectuales: est enim
essentialiter intellectualis, cum sit habitus cognitivus, et rationem
perficiens; sed est moralis quantum ad materiam, inquantum est
directiva moralium virtutum, cum sit recta ratio agibilium, sicut
dictum est.
Ad quartum dicendum, quod medium determinatur per virtutem
intellectualem et moralem secundum prudentiam, sed diversimode: quia
prudentia determinat medium per modum dirigentis et ostendentis; sed
virtus moralis per modum exequentis et inclinantis in medium. Unde
dicit Tullius, quod operatur per modum naturae: et in hoc defecit
Socrates, morales ab intellectualibus non distinguens: posuit enim
omnes virtutes esse scientias quasdam, ut dicitur in 6 Ethic.
Quaestiuncula 3
Ad tertiam quaestionem dicendum, quod in omnibus quae agunt propter
finem oportet esse inclinationem ad finem, et quamdam inchoationem
finis: alias nunquam operarentur propter finem. Finis autem ad quem
divina largitas hominem ordinavit vel praedestinavit, scilicet fruitio
sui ipsius, est omnino supra facultatem naturae creatae elevatus: quia
nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit,
quae praeparavit Deus diligentibus se, ut dicitur 1 Corinth., 2,
9. Unde per naturalia tantum homo non habet sufficienter
inclinationem ad illum finem; et ideo oportet quod superaddatur homini
aliquid per quod habeat inclinationem in finem illum, sicut per
naturalia habet inclinationem in finem sibi connaturalem: et ista
superaddita dicuntur virtutes theologicae ex tribus. Primo quantum ad
objectum: quia cum finis ad quem ordinati sumus, sit ipse Deus,
inclinatio quae praeexigitur, consistit in operatione quae est circa
ipsum Deum. Secundo quantum ad causam: quia sicut ille finis est a
Deo nobis ordinatus non per naturam nostram, ita inclinationem in
finem operatur in nobis solus Deus: et sic dicuntur virtutes
theologicae, quasi a solo Deo in nobis creatae. Tertio quantum ad
cognitionem, inclinatio in finem non potest per naturalem rationem
cognosci, sed per revelationem divinam: et ideo dicuntur theologicae,
quia divino sermone sunt nobis manifestatae: unde philosophi nihil de
eis cognoverunt.
Ad primum ergo dicendum, quod quamvis homo naturaliter ordinetur ad
Deum et per cognitionem et per affectionem, inquantum est naturaliter
ejus particeps, tamen quia est quaedam ejus participatio supra
naturam, ideo quaeritur quaedam cognitio et affectio supra naturam: et
ad hanc exiguntur virtutes theologicae.
Ad secundum dicendum, quod felicitas illa quam philosophi posuerunt,
est ad quam per vires naturales homo pervenire potest; et ideo ex
seipso habet inclinationem naturalem in finem illum: unde non
praeexiguntur aliquae virtutes inclinantes in finem, sed solum
dirigentes in operibus quae sunt ad finem. Non sic autem est in
proposito.
Ad tertium dicendum, quod principia speculativa cognoscuntur per alium
habitum naturalem quam conclusiones, scilicet per intellectum;
conclusiones vero per scientiam. Sed in affectu non praecedit aliquis
habitus naturalis, sed ex ipsa natura potentiae est inclinatio ad finem
ultimum naturae proportionatum, ut dictum est. Sed ad finem supra
naturam elevatum oportet habitum gratuitum praecedere alios habitus et
in intellectuali, ut fidem, et in affectu, ut caritatem et spem ad
quam naturalis inclinatio non pertingit.
Ad quartum dicendum, quod non solum habitus distinguuntur ex
subjectis, sed etiam ex objectis. Virtutes ergo morales et
intellectuales distinguuntur ab invicem ex parte subjecti, ut dictum
est; sed virtutes theologicae distinguuntur ab utrisque ex parte
objecti, quod est supra naturale posse utriusque partis. Unde
theologicarum virtutum aliqua respicit cognitionem, sicut fides, et
habet communionem quamdam cum intellectualibus virtutibus; et aliqua
respicit affectionem, sicut caritas, et habet communionem cum
moralibus.
|
|
