|
Quaestiuncula 1
1. Ad tertium sic proceditur. Videtur quod virtutes morales non
consistant in medio. In nullo enim indivisibili est accipere medium et
extrema. Sed passiones et operationes, circa quas sunt virtutes
morales, sunt indivisibiles. Ergo non sunt in medio.
2. Praeterea, medium aequaliter distat ab extremis. Sed quaedam
virtutes plus appropinquant uni extremo quam alteri, sicut fortis plus
assimilatur audaci quam timido, ut dicit philosophus in 3 Ethic.
Ergo virtutes morales non sunt in medio.
3. Praeterea, non est idem medium et extremum. Sed virtus est
extremum, quia est ultimum potentiae, ut dicitur in 1 caeli et
mundi. Ergo non est in medio.
4. Praeterea, quandocumque bonum consistit in medio, malum
consistit in extremo, ad minus uno; sicut in castitate quantumcumque
homo abstineat a venereis, non peccat: similiter et in magnanimitate,
quae est extremum in magnitudine, inquantum ad maxima tendit:
similiter etiam in veritate, quia non potest homo nimis verum dicere.
Ergo videtur quod bonum virtutis non consistat in medio.
5. Praeterea, si virtus sit medium, non est medium nisi inter duo
vitia. Sed aliqua virtus est quae non est inter vitia, sicut
justitia; quia si plura accipiat, peccat; si minus autem ei detur,
non peccat. Ergo non omnis virtus moralis consistit in medio.
1. Sed contra, est quod dicit philosophus in 2 Eth.
2. Praeterea, sicut se habet ars ad factibilia, ita se habet virtus
ad agibilia. Sed ars corrumpitur ex superfluo et diminuto. Ergo et
virtus: ergo est in medio.
Quaestiuncula 2
1. Ulterius. Videtur quod in justitia non sit medium rei.
Definitio enim generis debet salvari in qualibet specierum. Sed in
definitione virtutis ponitur quod est medium secundum rationem. Ergo
in justitia est medium rationis, et non medium rei.
2. Praeterea, propter hoc in aliis virtutibus dicitur esse medium
rationis et non medium rei, quia diversimode determinatur medium
secundum diversas conditiones; sicut aliquid est multum ad comedendum
uni, quod non est multum ad comedendum alteri. Sed diversa conditio
etiam observatur in justitia: quia justitia distributiva non aequaliter
tribuit omnibus, sed unicuique secundum quod dignus est: similiter
etiam in commutativa non tantum punitur qui percutit privatum hominem
quantum qui percutit principem. Ergo in justitia non est medium rei,
sicut nec in aliis virtutibus.
3. Praeterea, in illo accipiendum est medium virtutis quod per
virtutem rectificatur et perficitur. Sed finis virtutum non est
rectificatio rei exterioris, sed operantis secundum rationem: quia
eupraxia, idest bona operatio, est finis in omnibus virtutibus, ut
dicit philosophus in 6 Eth. Ergo non est ibi rei medium, sed
rationis tantum.
1. Sed contra, medium quod accipitur secundum proportionem rei ad
rem, est medium rei. Sed medium justitiae accipitur secundum
proportionem rei ad rem, ut geometricam in justitia distributiva, vel
arithmeticam in commutativa, ut dicit philosophus in 5 Ethic. Ergo
est ibi medium rei.
2. Praeterea, justitia est aequalitas quaedam. Sed aequalitas est
etiam secundum rem medium inter plus et minus. Ergo etiam in justitia
est medium rei.
Quaestiuncula 3
1. Ulterius. Videtur quod in virtutibus intellectualibus non sit
medium. Medium enim accipitur in passionibus, secundum quod
mensuratur ad rationem. Sed in virtutibus intellectualibus non est
accipere aliquid superius ad quod mensurentur. Ergo in eis non est
accipere medium.
2. Praeterea, medium virtutis est inter contrarias passiones. Sed
in intellectualibus non sunt contrariae passiones: quia rationes
contrariorum in intellectu non sunt contrariae. Ergo in
intellectualibus virtutibus non est accipere medium.
3. Praeterea, ubicumque est accipere medium, est accipere extrema,
quae corrumpunt medium. Sed in intellectu non est accipere extrema
corrumpentia medium: quia intellectus non corrumpitur neque ex magno
intelligibili neque ex parvo, ut dicitur in 3 de anima. Ergo in
virtutibus intellectualibus non est medium.
1. Sed contra, in virtutibus moralibus non invenitur medium nisi
secundum quod participant rationem rectam. Sed ratio recta per prius
invenitur in intellectualibus quam in moralibus. Ergo verius est
medium in intellectualibus quam in moralibus.
2. Praeterea, ars est intellectualis virtus, ut patet in 6
Ethic. Sed philosophus in 2 Ethic., per medium artis probat
medium virtutis. Ergo virtus intellectualis habet medium.
Quaestiuncula 4
1. Ulterius. Videtur quod etiam theologicae virtutes medium
habeant. In moralibus enim virtutibus est medium, secundum quod earum
actus ex ratione recta procedunt. Sed virtutum theologicarum actus non
sunt contra rationem. Ergo sunt in medio.
2. Praeterea, spes est medium inter praesumptionem et
desperationem. Sed spes est virtus theologica. Ergo virtutes sunt
medium inter vitia.
3. Praeterea, fides vadit media inter duas haereses, scilicet
Nestorii et Eutychis. Sed fides est virtus theologica. Ergo
virtutes theologicae in medio consistunt.
1. Sed contra, Bernardus dicit, quod modus caritatis est non
habere modum. Sed virtutes dicuntur in medio esse, inquantum sunt
modificatae. Ergo caritas non est in medio, et eadem ratione nec
aliae duae.
2. Praeterea, ubi nunquam contingit aequale reddere, ibi non potest
esse superfluum. Sed in illis quae sunt ad Deum, non contingit
aequale reddere, ut etiam philosophus in 8 Ethic. dicit. Ergo non
contingit superfluum in virtutibus theologicis, quae Deum habent pro
objecto, accipere, et ita non sunt in medio.
Quaestiuncula 1
Respondeo ad primam quaestionem dicendum, quod omnes virtutes morales
in medio constitutae sunt. Virtutes enim morales sunt circa passiones
et operationes, quas oportet dirigere secundum regulam rationis. In
omnibus autem regulatis consistit rectum, secundum quod regulae
aequantur; aequalitas autem media est inter majus et minus; et ideo
oportet quod rectum virtutis consistat in medio ejus quod superabundat,
et ejus quod deficit a mensura rationis recta.
Ad primum ergo dicendum, quod actiones et passiones quamvis sint
indivisibiles per essentiam, sunt tamen per accidens divisibiles, vel
secundum intensionem, vel secundum tempus, vel secundum locum, vel
secundum objecta, vel secundum aliquid hujusmodi; et ideo etiam
secundum hoc est in eis medium accipere.
Ad secundum dicendum, quod medium accipitur in aliquo dupliciter.
Uno modo ex comparatione ad extrema ejusdem rei, sicut medium in
circulo; et tale medium oportet quod aeque distet ab extremis. Alio
modo ex comparatione ad aliquam regulam extra; et tunc non oportet quod
medium aeque distet ab extremis, sed quod aequetur regulae: sicut
patet quod quando secatur lignum ad aliquam regulam, non semper tantum
aufertur quantum dimittitur: et tale medium est medium virtutis
moralis, quae habet rectam rationem pro regula: unde quandoque
appropinquat plus uni extremo quam alteri, secundum quod competit
rationi rectae.
Ad tertium dicendum, quod virtus est extremum quo ad contrarietatem
boni et mali: quia bonum hominis in ratione consistit, et ita in
extremo aequalitatis ad rationem; sed quantum ad contrarietates circa
quas est, virtus est in medio, sicut dicit philosophus in 2 Ethic.
Ad quartum dicendum, quod medium virtutis salvatur secundum
adaequationem omnium circumstantiarum simul ad rationem. Contingit
autem in aliquibus virtutibus, quod adaequatis omnibus aliis
circumstantiis, non potest accipi extremum in altero: quia superfluum
non potest accipi in illo nisi ex comparatione aliarum
circumstantiarum, sicut in veritatis virtute patet: quia non potest
homo nimis verum dicere, salvato quod dicat verum quod debet, et
quando et ubi et cui et ceteris. Sed superfluum in hac circumstantia
accipitur secundum excessum in aliis: qui enim dicit verum quod non
oportet, etiam nimis verum dicit. Et similiter etiam in magnanimitate
est ratione quanti, et similiter etiam in castitate: quia non potest
homo nimis abstinere, dummodo salventur aliae circumstantiae.
Ad quintum dicendum, quod virtus dicitur medium dupliciter. Uno modo
ratione materiae circa quam est, inquantum adaequat eam rationi
rectae; et hoc per se convenit omni virtuti morali; et sic est medium
per participationem extremorum. Alio modo dicitur medium ratione
habitus, inquantum scilicet habitus virtutis est medium inter habitus
duarum malitiarum; et hoc est medium per abnegationem extremorum; et
hoc accidit virtuti, nec oportet quod sit in omnibus virtutibus; et
propter hoc non oportet quod justitiae habitus sit medius inter duas
malitias, ut in 5 Ethic. dicitur, sed quod medium attingat in
materia sua.
Quaestiuncula 2
Ad secundam quaestionem dicendum, quod in justitia oportet esse non
solum medium rationis, sed etiam rei: cujus ratio est, quia justitia
est circa operationes, et secundum ordinem ad alterum; unde illum ad
quem sunt operationes justitiae, accipiunt quasi regulam. Et ideo
sicut passiones circa quas sunt aliae virtutes oportet quod aequentur
rationi; ita oportet quod operationes circa quas est justitia,
adaequentur illi ad quem est justitia; quod non potest esse, nisi
secundum rem tantum reddatur quantum ei debetur; et ideo ibi est medium
rei. Sed inter aliquos duos potest constitui aequalitas dupliciter.
Uno modo secundum quod utrisque aliquid reddendum est; et in hoc
constituit ei aequalitatem justitia distributiva, quae non dat aequale
utrique secundum quantitatem, sed secundum proportionem, quia utrique
dat quantum sibi debetur; et ideo medium in justitia distributiva
dicitur esse secundum proportionabilitatem geometricam, in qua salvatur
eadem proportio, sed non eadem quantitas; sicut sex est medium inter
quatuor et novem: quia in qua proportione se habet ad quatuor,
scilicet in sesquialtera, in ipsa se habet novem ad ipsum; quamvis
novem excedant sex in tribus, et sex quatuor in duobus. Alio modo
constituitur aequalitas justitiae inter aliquos, inquantum unus debet
recipere ab alio propter hoc quod ille prius recipit ab isto: et ad hoc
est justitia commutativa. Et quia tantum debet secundum quantitatem
aliquis ab altero recipere quantum ei tribuit, ideo in hac specie
justitiae salvatur medium secundum proportionem arithmeticam, in qua
salvatur eadem quantitas; sicut tria est medium inter quatuor et duo,
quia utrinque est excessus in unitate.
Ad primum igitur dicendum, quod in justitia est medium rationis, quod
et idem est medium rei.
Ad secundum dicendum, quod in justitia non consideratur conditio
personae, nisi inquantum ex conditionibus personae variatur quantitas
rei. Qui enim percutit principem, majorem offensam facit; et ideo
plus debet puniri. Et similiter etiam patet in justitia distributiva,
quod diversitas personarum in diversitatem rei redundat.
Ad tertium dicendum, quod in justitia incidit in idem rectificatio
operationis et rectificatio rerum, ut dictum est.
Quaestiuncula 3
Ad tertiam quaestionem dicendum, quod bonum virtutum intellectualium
consistit in hoc quod verum dicatur. Veritas autem consistit in quadam
adaequatione intellectus et vocis ad rem. Et quia aequalitas est
medium inter majus et minus, ideo oportet quod bonum virtutis
intellectualis in medio consistat, ut scilicet dicatur de re hoc quod
est. Si autem excedat vel in plus vel in minus, erit falsum; quod se
habet ad virtutes intellectuales, sicut vitium ad morales; et hoc
inquantum intellectus absolute considerat; inquantum vero de uno in
aliud discurrit, accipitur medium non solum secundum commensurationem
ad rem, sed secundum commensurationem conclusionum ad principia, vel
eorum quae sunt ad finem in operativis.
Ad primum igitur dicendum, quod, sicut dicit philosophus in 10
Metaph., mensura intellectus nostri est res; et ideo secundum quod
adaequatur rei, est rectum ipsius. Nihilominus et principia sunt
regula conclusionum, et intelligens est quodammodo regula
principiorum.
Ad secundum dicendum, quod contrarietas passionum accedit ad medium
virtutis moralis; unde circa iram, quae non habet passionem
oppositam, est medium virtutis moralis secundum plus et minus in ipsa
eadem passione.
Ad tertium dicendum, quod extrema in virtutibus intellectualibus non
accipiuntur secundum magnum et parvum intelligibile: sed extremum in
plus est, quando attribuitur aliquid alicui quod non inest ei;
extremum autem in minus, quando removetur ab eo quod ei inest.
Utroque autem modo falsum contingit; verum autem, quando dicitur
inesse quod inest, aut non inesse quod non inest; et haec extrema
corrumpunt non substantiam, sed veritatem intellectus.
Quaestiuncula 4
Ad quartam quaestionem dicendum, quod medium in omnibus virtutibus
quae habent medium, accipitur ex hoc quod virtus attingit in materia
propria illud quod est aequale, et competens mensura. Unde si esset
aliqua virtus quae haberet mensuram ipsam pro materia, non essent ibi
extrema nec medium; sed bonum illius virtutis esset simpliciter
attingere mensuram illam, sicut si alicujus virtutis materia esset
veritas. Omnium autem prima mensura est ipse Deus, sicut etiam ipse
philosophus, in 10 Metaph., dicit. Unde virtutes theologicae,
quae habent Deum pro objecto, qui est ultimus finis, a quo omnia
mensurantur, non possunt habere rationem medii, cum in materia illa
non sit accipere extrema: sicut etiam in his quae conjuncta sunt malo
fini, non potest accipi medium.
Ad primum ergo dicendum, quod ratio recta non est ad hoc quod in
materia illa vitentur extrema, in qua superfluum esse non potest.
Ad secundum dicendum, quod fides est virtus theologica, inquantum
adhaeret primae veritati; et ex hac parte non potest in ipsa medium
esse (non enim potest nimis Deo adhaerere): sed ex parte illa qua
aliquid affirmat vel negat veritati primae adhaerens, ibi est medium,
quia secundum hoc habet similitudinem cum virtutibus intellectualibus.
Et similiter dicendum ad tertium, quod spes non habet medium,
secundum quod Deo adhaeret, sed ex parte subjecti.
|
|
