|
Quaestiuncula 1
1. Ad primum sic proceditur. Videtur quod partes prudentiae a
Tullio male assignentur. Dividit enim prudentiam in memoriam
praeteritorum, et intelligentiam praesentium et providentiam
futurorum. Providentia enim, secundum philosophum in 6 Ethic.,
non se extendit ultra humana bona. Sed intelligentia est etiam
divinorum. Ergo non potest esse pars prudentiae.
2. Praeterea, ad prudentem, ut dicitur in 6 Ethic., praecipue
pertinet bene consiliari. Sed consilium non est de praeteritis. Cum
igitur memoria sit praeteritorum, videtur quod memoria non sit pars
prudentiae.
3. Praeterea, providentia idem videtur quod prudentia. Ergo non
debet ei assignari ut pars.
Quaestiuncula 2
1. Ulterius. A quibusdam assignantur partes prudentiae
providentia, cautio, circumspectio, docilitas; et videtur quod
male. Quia ad quemlibet actum prudentiae omnia oportet praedicta
concurrere. Sed habitus distinguuntur per actus. Ergo non sunt
virtutes distinctae ab invicem.
2. Praeterea, docilitas est ex natura. Sed prudentia est virtus
acquisita, vel infusa. Ergo non debet poni pars ejus.
3. Praeterea, cavere oppositum pertinet ad quamlibet virtutem.
Ergo cautio non debet poni magis pars prudentiae quam aliarum
virtutum.
Quaestiuncula 3
1. Ulterius. Philosophus, in 6 Ethic., adjungit prudentiae
tres, scilicet eubuliam, synesim, et gnomen; et videtur quod male.
Quia ipse dicit in eodem Lib. quod prudens est totaliter
consiliativus. Sed eubulia, ut ipse dicit, est bona consiliatio.
Ergo eubulia idem est quod prudentia, et non pars ejus.
2. Praeterea, synesis est bona dijudicatio. Sed judicium in
operabilibus est ipsa electio. Cum igitur eligere recte sit prudentiae
proprium, videtur quod synesis sit idem quod prudentia.
3. Praeterea, Damascenus, in 3 Lib. de fide, dicit, quod
gnome idem est quod sententia. Sed sententia ad judicium pertinet.
Ergo videtur quod synesis et gnome non differant.
Quaestiuncula 4
1. Ulterius. A quodam philosopho Graeco attribuuntur prudentiae
partes decem, scilicet eubulia, solertia, providentia, regnativa,
militaris, politica, oeconomica, dialectica, rhetorica, physica;
et videtur quod male. Quia physica scientia quaedam est de
necessariis, et de his non est prudentia, ut dicit philosophus in 6
Ethic. Ergo physica non est pars prudentiae.
2. Praeterea, dialectica et rhetorica artes quaedam sunt et
scientiae. Sed prudentia dividitur contra scientiam et artem in 6
Ethic. Ergo non sunt partes ejus.
3. Praeterea, philosophus dicit in 6 Ethic., quod politica est
idem quod prudentia. Ergo non debet poni pars ejus.
4. Praeterea, multa alia exercitia sunt in civitatibus quam
militaris. Ergo non debet magis ipsa poni pars prudentiae quam alia
civitatis officia, sicut est gubernatoria, negotiativa, et
hujusmodi.
5. Praeterea, urbanitates, ut dicit philosophus in 8 Ethic.,
sunt tres, scilicet regnum quando unus praesidet ad utilitatem populi,
leges condens; aristocratia, quando plures principantur in diversis
officiis propter virtutem; timocratia quando divites aequaliter
praesunt. In omnibus autem istis est aliquid prudentiae. Ergo non
magis debuit ponere regnativam quam alias duas.
Quaestiuncula 1
Respondeo dicendum ad primam quaestionem, quod omne totum ad tria
genera reducitur, scilicet universale, integrale et potentiale; et
similiter pars triplex invenitur dictis tribus respondens. Integralis
enim pars intrat in constitutionem totius, sicut paries domus;
universalis vero totius pars suscipit totius praedicationem, sicut homo
animalis; potentialis vero pars neque praedicationem totius recipit,
neque in constitutionem ipsius oportet quod veniat, sed aliquid de
potentia totius participat, sicut patet in anima. Rationalis enim
anima tota anima dicitur, eo quod in ipsa omnes animae potentiae
congregantur. Sensibilis vero in brutis, et in plantis vegetabilis,
dicuntur partes animae, quia aliquid de potentia animae habent, sed
non totum. Unde dicitur in Lib. de plantis, quod non habent
animam, sed partes animae. Et secundum hunc modum tripliciter
assignantur partes prudentiae et aliis virtutibus. Uno enim modo
assignantur ei partes quasi integrales, cum scilicet partes virtutis
alicujus ponuntur aliqua quae exiguntur ad virtutem, in quibus
perfectio virtutis consistit; et hae partes, proprie loquendo, non
nominant per se virtutes, sed conditiones unius virtutis integrantes
ipsam. Alio modo per modum partium subjectivarum; et sic partes illae
nominant quidem virtutes, et ad invicem distinctas, sed non quidem a
toto, cujus partes assignantur, quia illud de eis praedicatur.
Tertio modo per modum totius potentialis, inquantum scilicet aliquae
virtutes participant aliquid de modo qui principaliter et perfecte
invenitur in aliqua virtute; et hoc patebit per singula. Sic igitur
dico, quod partes quas assignat Tullius prudentiae, sunt partes
integrales. Quia enim prudentia circa particularia operabilia est, in
quibus universalia principia dirigunt propter eorum contingentiam et
varietatem; oportet, sicut dicitur de scientiis in libro posteriorum,
ex eodem genere principia accipere, ut ex similitudine aliorum factorum
de his quae facere oportet, recte ratiocinetur prudens; et ideo
indiget experientia et tempore, ut ex his quae fuerunt, quae memoria
tenet, et ex his quae intelligentia respicit, de futuris provideat.
Memoria enim est, secundum ipsum, per quam animus repetit illa quae
fuerunt; intelligentia per quam prospicit ea quae sunt; providentia
per quam aliquid futurum videtur antequam factum sit. Unde providentia
est completiva et formalis pars prudentiae; aliae vero quasi materiales
ad ipsam reducuntur.
Ad primum ergo dicendum, quod intelligentia hic dicitur cognitio eorum
quae ad opus eligibile accommodata sunt. Et quia intelligentia est
proprie universalium, quae sub tempore non cadunt, et ita quodammodo
praesentis formam retinent; ideo intelligentia dicitur praesentium non
solum universalium, quibus indiget prudens ad recte ratiocinandum de
agendis, sed etiam singularium quae nunc sunt.
Ad secundum dicendum, quod memoria praeteritorum indiget prudens non
propter se, sed in ordine ad praesentia eligibilia, ut dictum est.
Ad tertium dicendum, quod prudentia est formalis pars et completiva
providentiae; et ideo etiam quodammodo prudentia illa complectitur ex
quibus ratio procedit in provisionem futurorum.
Quaestiuncula 2
Ad secundam quaestionem de partibus aliis assignatis a quibusdam,
dicendum, quod etiam illae sunt sicut partes integrales: requiruntur
enim ad prudentiam, secundum quod de futuris conjectat ex parte
praeteritorum et praesentium, ex quibus procedit. Oportet enim
prudentem viam accommodam ad finem intentum invenire; quod per
providentiam facit, quae est praesens notio futurum pertractans
eventum; et iterum prohibentia removere. Contingit autem providentiam
tripliciter impediri. Uno modo ex parte ipsius viae inveniendae, quae
quandoque videtur bona, et non est; et hoc impedimentum cautio
aufert, cujus est ex virtutibus vitia virtutum speciem praeferentia
discernere. Alio modo ex ordine ipsius in finem, ne scilicet via quae
de se apta est ad finem, aliquo extrinseco impediatur ne in finem
ducere possit; et hoc ad circumspectionem pertinet, quae est cautela
vitiorum contrariorum, quibus praecipue prudentia impeditur. Tertio
modo ex parte ipsius hominis tendentis in finem, qui vias accommodas ad
finem intentum invenire non potest: unde oportet quod per doctrinam ab
aliis accipiat. Quia oportet principia operabilia vel a se habere
prudentem, vel ab alio faciliter accipere. Qui autem neutrum habet,
hic inutilis est vir, ut dicitur in 1 Ethic. Et sic est docilitas
passive dicta. Si autem docilitas accipiatur active, tunc pertinebit
ad prudentiam secundum suum perfectissimum esse, prout scilicet non
solum sibi, sed etiam aliis quae sunt utilia ad finem invenit; et sic
dicitur prudentia erudiendi imperitos.
Ad primum ergo dicendum, quod non est contra rationem partium quasi
integralium virtutis quod omnes concurrant ad actum unum.
Ad secundum dicendum, quod quamvis docilitas habeat principium in
naturali dispositione, tamen complementum habet per gratiam, vel per
consuetudinem, ut dicit philosophus 1 Ethic., quod oportet
consuetudinibus duci de civilibus: quia talis principia operabilium
habet, vel suscipere potest faciliter.
Ad tertium dicendum, quod quia prudentia regulat omnes alias
virtutes, ideo omnes participant aliquid prudentiae; sicut irascibilis
et concupiscibilis participant aliqualiter rationem. Unde illud quod
ad alias virtutes pertinet participative, cautio scilicet, ad
prudentiam pertinet essentialiter.
Quaestiuncula 3
Ad tertiam quaestionem de partibus quas ponit philosophus sciendum
est, quod sunt partes quasi potentiales, eo quod sunt virtutes et ab
invicem et a prudentia distinctae, sicut ipse vult. Ad rationem enim
pertinet praecipere quod faciendum est, quia aliae vires obediunt
aliqualiter rationi. Ratio autem non praecipit nisi prius in se
perfecta sit quantum ad id quod est sui ipsius, sicut nec aliqua res
movet ante sui perfectionem. Perfectio autem rationis practicae,
sicut et speculativae, consistit in duobus, scilicet in inveniendo et
judicando de inventis. Inventio autem in agendis consilium est; et
ideo oportet haberi virtutem per quam ratio consilietur; et haec est
eubulia, quae, secundum philosophum, est rectitudo consilii, qua
bonum inquiritur convenientibus mediis secundum debitum tempus, et
alias circumstantias; et oportet haberi virtutem qua bene judicet de
consiliatis; et haec est synesis, et gnome, quae qualiter differant,
dicetur; et oportet haberi virtutem quae bene praecipiat; et haec est
prudentia, quae, ut philosophus ibidem dicit, praeceptiva est. Sed
quia in operabilibus cognitio ordinatur ad opus; ideo et consilium et
judicium de consiliatis ad praeceptum de opere reducitur sicut ad
finem; et propter hoc prudentia est usualis et principalis respectu
aliarum, et aliae participant modum ipsius, sicut supra dictum est.
Ad primum igitur dicendum, quod et consilium et judicium pertinent ad
prudentem, non sicut principales actus ejus, sed sicut ea quibus
utitur ad suum actum.
Ad secundum dicendum, quod judicium consistit adhuc in cognitivis
terminis; sed electio est applicatio cognitionis ad opus; unde
judicium praecedit electionem.
Ad tertium dicendum, quod ad synesim pertinet recte judicare in illis
ad quae se extendunt legis praecepta communiter: unde synesis est
habitus judicativus agibilium; sed ad gnomen pertinet rectum judicium
de illis in quibus lex deficit quae specialem habent difficultatem, in
quibus epiceia dirigit, ut dicitur 6 Ethic.; unde gnome secundum
philosophum est rectum judicium epiceios.
Quaestiuncula 4
Ad quartam quaestionem de partibus decem quas assignat philosophus
Graecus, dicendum est, quod non sunt partes unius rationis; unde
divisio est minus artificialis. Sciendum enim est, quod prudentia
potest dupliciter considerari. Uno modo secundum esse absolutum; alio
modo secundum perfectum esse ipsius. Salvatur autem ratio prudentiae
in his quae ad ipsum prudentem pertinent, sed completum esse ejus
secundum quod etiam ad alios se extendit. Primo ergo modo considerando
prudentiam, sic providentia est pars ejus quasi integralis formalis,
ut dictum est, quae secundum ipsum est habitus viam facere potens ad
majus, idest melius, ut fiat sicut oportet; unde ipsa ponitur loco
omnium aliarum partium ejusdem rationis. Eubulia autem est pars ejus
quasi potentialis; quae secundum ipsum est scientia conferentium,
idest utilium ad finem de quibus est consilium: et quia ipsa est
prima, ideo ponitur loco aliarum quae consequuntur, et sunt unius
rationis. Solertia autem eodem modo reducitur ad prudentiam, sicut
eubulia: sed in hoc differunt, quia eubulia invenit medium conveniens
ad opus ratiocinando et inquirendo, quia consilium quaestio est, ut
dicitur in 3 Ethic.: sed solertia invenit quasi subito: est enim
habitus ex repentino inveniens quod convenit, vel ut in 1 posteriorum
dicitur, subtilitas quaedam in non prospecto tempore medii; non tamen
ponitur virtus, in 6 Ethic., sicut eubulia: tum quia eubulia se
habet ad bonum tantum, solertia autem ad bonum et ad malum: tum quia
solertia magis dependet ex naturali ingenio quam ex assuetudine.
Sciendum etiam, quod solertia est inventio medii sine perspecto
tempore tam in operativis quam in speculativis, tam in necessariis quam
in contingentibus; sed Eustochia est tantum in operativis, quae est
bona conjectatio de contingentibus. Si autem consideretur prudentia
secundum quod ad alios se extendit, sic non assignantur ei integrales
aliae quam etiam prudentiae absolute consideratae; subjectivae autem et
potentiales aliae. Potest enim aliquis coordinari alii dupliciter.
Uno modo ad aliquem actum specialem, sicut scholares in his quae ad
studium spectant, milites in his quae ad pugnandum; unde talis
adunatio non remanet sed quamdiu actus talis exercetur respectu talis
coordinationis ad alterum; et sic ordinat militaris, quae est habitus
speculativus et practicus exercitui conferentium. Alio modo
coordinatur aliquis alicui in vita simpliciter; unde talis coordinatio
nata est semper manere, nisi per accidens dissolvatur. Haec autem vel
est respectu eorum qui sunt in domo una; et sic est oeconomica, quae
est habitus speculativus, idest considerativus, et practicus, idest
activus, domui conferentium: vel est respectu eorum qui sunt in eadem
civitate, et sic est politica, quae est habitus et speculativus et
practicus civitati conferentium. Unde hae sunt partes subjectivae
prudentiae. Sed quia in qualibet multitudine est duplex ordo, ut in
12 Metaph. dicitur: unus quo ordinatur tota multitudo ad finem
communem; alius quo singulariter partes multitudinis ordinantur ad
invicem secundum fines proprios; ideo politica habet duas partes: unam
quae regi civitatis competit, cujus est bonum commune totius
multitudinis conjectare, et haec dicitur regnativa, quae est
experientia ejus quod est gubernare multitudinem innocue, vel legis
positiva, ut in 6 Ethic. dicitur. Alia est quae competit cuilibet
de civitate, secundum quod ad bonum commune ordinatur; et haec
politica dicitur, nomen commune retinens. Et ideo dicit philosophus,
quod legis positiva est architectonica, quia fines proximi ordinantur
ad finem communem. Et similiter potest dividi militaris in ductivam;
quae competit duci exercitus, et militarem simpliciter; et similiter
oeconomica in paternam, quae competit patrifamilias; et oeconomicam
simpliciter. Partes autem prudentiae sic acceptae potentiales, sunt
omnes artes et disciplinae, quia politica de omnibus ordinat a quibus
et quantum sunt addiscendae vel exercendae, ut dicitur in 1 Ethic.
Et ideo physica quae est de operibus quae non sunt a nobis, quia est
scientia eorum quae circa naturam sunt; et dialectica, quae est ex
operibus quae sunt a nobis ordinatis ad sciendum, cum sit scientia bene
disputandi; et rhetorica, quae est de his quae sunt a nobis ordinatis
ad orandum, cum sit scientia bene dicendi ad persuadendum, dicuntur
partes prudentiae, ut dictum est.
Ad primum ergo dicendum, quod physica ponitur pars prudentiae,
inquantum de ipsa ordinat et praecipit prudentia, ut dictum est, non
autem ita quod sit pars ejus subjectiva vel integralis.
Similiter autem est dicendum ad secundum de dialectica et rhetorica.
Ad tertium dicendum, quod politica est prudentia quaedam, qua homo
dirigitur in his quae ad alium spectant; unde nominat prudentiam
completam. Et quia non omnis prudentia habet istam completionem; ideo
ponitur pars ejus. Tamen in eo in quo completum habet esse, prudentia
non differt secundum substantiam habitus prudentiae et politicae, sed
ratione tantum.
Ad quartum dicendum, quod militare exercitium maxime pertinet ad
conservationem communitatis; et ideo militaris potius ponitur quam
aliae, ut negotialis et hujusmodi: per eam enim intelliguntur; sicut
etiam per artes liberales quas tangit, dicuntur intelligi mechanicae,
quae simili modo sunt partes prudentiae.
Ad quintum dicendum, quod regnum inter alia regimina dignius est, ut
philosophus in 8 Ethic. dicit, et ideo potius regnum quam alia
posuit.
|
|
