|
[318] "La fortuna de la palabra metaphysica se debe a
que no se la vive como una prosaica postphysica, sino como
una reverberante, incitante, misteriosa transphysica;
así, literalmente, en Santo Tomás, y a través de
él en toda la tradición medieval y moderna. Este
nombre, una vez insuflada esta vaga significación,
adquiere una vida singular; tiene una doble virtud;
promete y no compromete. Creo que esta esencial vaguedad
del nombre metafísica ha sido la razón de su larga
fortuna y un carácter que importa cuidadosamente salvar y
conservar; y que, por cierto, comparte con el nombre
filosofia." Julian Marias, "Idea de la
Metafísica", tercera edición, in Obras de Julian
Marias, vol. 11, pág. 375.
[319] Martin Grabmann, Filosofía Medieval, pág.
47.
[320] Martin Grabmann, Geschichte der scholastischen
Methode, t. I, pág. 33.
[321] E Grabmann comenta essa assertiva de Pedro de
Cápua, com observar que nela o método escolástico
está claramente delineado: "Es tritt uns hier die
Verbindung von auctoritas und ratio entgegen, und zwar in
einer bestimmten äusseren Technik, in einer äusseren
schulmässigen Form." Ib., pág. 34.
[322] "Quaedam enim disputatio ordinatur ad removendum
dubitationem an ita sit; et in tali disputatione
theologica maxima utendum est auctoritatibus, quas
recipiunt illi cum quibus disputatur..." Seguem-se
exemplos. "Quaedam vero disputatio est magistralis in
scholis non ad removendum errorem, sed ad instruendum
auditores ut inducantur ad intellectum veritatis quam
intendit, et tunc oportet rationibus inniti
investigantibus veritatis radicem, et facientibus scire
quomodo sit verum quod dicitur: alioquin si nudis
auctoritatibus magister quaestionem determinet,
certificabitur quidem auditor quod ita est, sed nihil
scientiae vel intellectus acquiret et vacuus abscedet."
S. Thomas Aquinas, Quaestiones Quodlibetales,
IV, q. 9, a. 3 (18), pág. 83.
[323] "In dieser Darlegung stellt der Aquinate als die
beiden treibenden Faktoren der theologischen Methode die
auctoritas und ratio in der Weise hin, dass durch die
auctoritas uns das Dass die Wirklichkcit und Wahrheit
der übernatürlichen Geheimnisse und Tatsachen verbürgt
ist, und dass durch die ratio ein Eindrigen in das Wie
und Warum dieser Glaubensinhalte und hiermit eine gewisse
Einsicht in dieselben erstrebt wird." Ib., pág.
35. Grabmann, Geschichte der jcholastischen
Methode, t. I, pág. 35.
[324] Petrus Abaelardus, Sic et Non, Prologus, in
Migne P; 178 (1885 ), cl. 1349 A-B.
[325] M. D. Chenu O. P., Introduction a
l'Étude de Saint Thomas d'Aquin, pág. 69.
[326] "Et quod legant libros Aristotelis de dialectica
tam de veteri quam de nova in scolis ordinarie et non ad
cursam. Legant etiam in scolis ordinarie duos Priscianos
vel alteram ad minus." Denifle, Chartularium
Universitatis Parisiensis, t. I, nº 20, pág.
78.
[327] "Illa ergo prima significatio, qua voces
significant res, pertinet ad primam sensum, qui est
sensus historicus vel litteralis. Illa vero significatio
qua res significatae per voces, iterum res alias
significant, dicitur sensus spiritualis, qui super
litteralem fundatur, et eum supponit." E esse sentido
espiritual comporta três subdivisões: o alegórico, o
moral e o anagógico. Santo Tomás dá o seguinte
exemplo dessas três acepções: enquanto o conteúdo da
antiga Lei significa o que contém a nova, temos o
sentido alegórico. Enquanto no que se cumpriu em Cristo
ou nas coisas que a Cristo representam, temos sinais do
que devemos fazer, exprime-se o sentido moral, e
enquanto significam o que existe na eterna glória, temos
o sentido anagógico. Summa Theologiae, I, q. I,
a. 10.
[328] Paré, Brunet, Tremblay, La Renaissance del
XIIe Siècle. Les Écoles et l'Enseignement,
pág. 118.
[329] "Qui ordo maxime necessarius est in theologica
facultate ut disputatio vel inquisitio suam sumat initium a
fide. Unde Hieronymus Contra Luciferianum:
Ridicula penitus est assertio ante de fide disputare quam
credere." Gilberto de Tournai, De modo addiscendi,
pág. 167.
[330] "Puissance d'invention enfin. A qui ne peut
pénétrer les arcanes de la pédagogie médiévale, il
devrait suffire de consentir à la jeunesse de ces
générations. Les hommes qui ont bâti les cathédrales
n'ont pas pu s'enliser dans des commentaires: ils ont
construit des Sommes." Chenu, O. P.,
Introduction de l'étude de Saint Thomas d'Aquin,
pág. 58.
[331] "L'entrée d'Averroès dans le monde chrétien
aura des conséquences incalculables, car l'influence du
philosophe arabe va se prolonger, profonde et souvent
néfaste, jusqu'au delà de la Renaissance." Fernand
Van Steenberghen, La Philosophie au XIIIe
Siècle, pág. 115.
[332] Denifle, Chartularium Universitatis
Parisiensis, t. I, n. 394, págs.
435-436.
[333] Paul Oskar Kristeller, "The School of
Salerno", in Bulletin of History of Medicine, vol.
XVII, pág. 156.
[334] Étienne Delaruelle "Théologie et Médecine à
Montpellier", in Les Universités du Languedoc au
XIIIe Siècle (Cahiers de Fanjeaux, 5), pág.
239.
[335] Sorbelli, Storia dell'Università di Bologna,
vol. I, pág. 84-88. Callus O. P. informa
que as Abbreviationes, Extracta ou Summae
difundiram-se na Faculdade de Artes tal como nas de
teologia, direito e medicina, e que o objetivo dessas
obras "era a tentativa de apreender o pensamento do autor
e descobrir o significado profundo da sua doutrina com
todas as suas implicações." As abbreviationes seriam
apostilas oferecidas aos principiantes com um sumário do
conteúdo dos seus Compêndios: "In the Faculty of
Arts the abbreviationes may possibly have been used as the
text-books through which the cursor introduced novices to
the Aristotelian corpus; or perhaps they were simply
intended as a practical aid in private study. In either
case they were in constant use in the schools as the
starting-point in philosophical training. They presented
in a concise form the fundamental philosophical notions
which were supposed to be required by all who attempted the
study of the text itself." Dr. A. Callus, O.
P., "Introduction of Aristotelian Learning to
Oxford", in Proceedings of the British Academy,
vol. 29, pág. 275.
[336] Paul Vinogradoff, Roman Law in Medieval
Europe, pág. 59.
[337] "I should like to characterize briefly the spirit
of this revival of legal studies. It presents at bottom
an application to law of the method which was employed by
the new scholarship of Westen Europe for the treatment of
all problems of theology and science - the so-called
scholastic method. The dark centuries preceding the year
1000 A.D., when learning meant merely the salvage
of fragments of ancient knowledge, were followed by a
period when organization again appeared. The great
instrument for the advancement of learning at that time was
the dialectical process by which formal and universal logic
analvses conceptions and construas syllogisms." Paul
Vinogradoff, Roman Law in Medieval Europe, pág.
56. "While their fellows in the school of Divinity
operated on Scripture and Canonic tradition, and the
masters of arts struggled, by the help of distorted
versions of Aristotle, with the rudiments of metaphysics,
politics, and natural science, the lawyers exercised
their dialectical acumen on a material really worthy of the
name, namely, on the contents of the Corpus Iuris.
And as legal reasoning largely consists of dialectical
analysis and coordination, they were able to produce
remarkable results even at this early stage." Ib.,
págs. 56-57. Quanto ao caráter "autoritário"
do Corpus Iuris: "For the doctors of the new study the
books of Justinian were sacred books, the sources of
suthority from which all deductions must proceed."
Ib., pág. 57.
[338] S. Thomas Aquinas, Summa Theologiae,
I-II, 97,1.
[339] S. Thomas Aquinas, In Aristotelis Librum de
Anima Commentarium, Lib. I, Lectio II, 30 in
fine, pág. 9. S. Thomas Aquinas, In
Metaphysicam Aristotelis Commentaria, Lib. II,
Lectio I, 287, pág. 99.
[340] "... studium philosophiae non est ad hoc quod
saciatur quid homines senserint sed qualiter se habeat
veritas rerum." S. Thomas Aquinas. In Libros
Aristotelis de Caelo et Mundo Expositio, Lib. I,
Lectio XXII, n. 228, pág. 109.
[341] Dr. D. A. Callus, O. P.,
"Introduction of Aristotelian Learning to Oxford",
in Proceedings of the British Academy, vol. 29,
págs. 264-265.
[342] George Makdisi, "The scholastic method in
medieval education: an inquiry into its origins in law and
theology", in Speculum, vol. XLIX, pág,
648.
[343] Aristóteles, Tractatus De Anima graece et
latine, ed. Siwek, pág. 101.
[344] "Alteros enim respondentes audire sat erat, ut ii
qui docerent nullum sibi ad eam rem tempus ipsi seponerent
sed eodem tempore et discentibus satis facerent et
consulentibus..." Cicero, Orator, XLII,
143. Desse modo Cícero estudou direito civil com
Quintus Scaevola: "Ego autem in iuris civilis studio
multum operae dabam Q. Scaevolae Q. F., qui
quemquam nemini se ad docendum dabat, tamen consulentibus
respondendo studiosos audiendi docebat." Cicero,
Brutus, LXXXIX, 304, pág. 112. "Com as
respostas dadas às consultas que lhes eram feitas sobre
casos forenses, os jurisconsultos guiavam o juiz, que
raramente era um especialista, na solução da espécie a
ser julgada... Jovens discípulos (auditores)
assistiam às consultas e assim adquiriam conhecimentos
jurídicos. Método análogo segue-se nas universidades
americanas, onde o ensino do direito consiste
essencialmente na discussão de casos tirados da prática
judiciária (case system)." José Carlos de Melo
Peixoto, Curso de Direito Romano, pág. 95-96.
[345] "Jadal, the Islamic dialectic, was already
well-established in Islam as early as the ninth century;
and, unlike Europe, it benefitted early from those
logical works of Aristote which did not appear in Western
Christianity until the second half of the twelfth
century." Makdisi, "The scholastic method in medieval
education", in Speculum, vol. 49, pág. 649.
[346] "I should like to characterize briefly the spirit
of this revival of legal studies. It presents at bottom
an application to law of the method which was employed by
the new scholarship of Western Europe for the treatment
of ali problems of theology and science - the so-called
scholastic method." Paul Vinogradoff, Roman Law in
Medieval Europe, pág. 56.
[347] Digesto ou Pandectas,
repositório dos iura, é o
direito conservado nas obras dos antigos jurisconsultos.
Digestum significa "classificado metodicamente"
(digestus, us, distribuído, repartido). Pandectas,
termo grego, pandéktés, no plural significa "os livros
que contêm tudo". Institutas, do latim instituere,
ensinar, é um compêndio elementar para o ensino do
direito. O Segundo Código é a atualização do
primeiro, codex repetitae praelectionis. As Novelas
são as novas leis de Justiniano.
[348] Heinrich Denifle, "Die Statuten der
Juristen-Universität Bologna vom J.
1317-1347, und deren Verhältniss zu jenen
Paduas, Perugias, Florenz", in H. Denifle-F.
Erle, Archiv für Literatur und Kirchengeschichte des
Mittelalters. Dritter Band (vol. III), págs.
298-302.
[349] Rashdall, The Universities of Europe in the
Middle Ages, vol. 11, 127. Veja-se, ainda, a
prescrição de livros para o estudo da medicina em
Paris, in Denifle, Chartularium Universitatis
Parisien.sis, t. (, n.O 453, pág. 517.
[350] Lynn Thorndike, A History of Magic and
Experimental Science during the First Thirteen
Centuries of Our Era. Vol. II (1964),
págs. 477-513. Cf. também A. C. Crombie,
Histoire des Sciences de Saint Augustin à Galilée
(400-1650), t. I, págs. 200-214.
[351] Dr. Martin Grabmann, Die Geschichte der
katholischen Theologie seit dem Ausgang der Väterzeit,
pág. 50..
[352] Ib., pág. 49.
[353] "...in philosophia vim et potestatem humanae
intelligentiae, ut memoravimus, tuendo, firmissimisque
argumentis Deum esse probando." L. Lavaud, Saint
Thomas "Guide des Études", pág. 50.
[354] "Foi necessário para a salvação humana que,
além das disciplinas filosóficas investigadas pela razão
humana, houvesse uma doutrina sagrada (a teologia)
alicerçada na revelação divina." Para se salvar,
explica Santo Tomás, o homem precisava conhecer por
revelação divina verdades que ultrapassam o alcance da
razão humana, sobre ser necessário que ele também fosse
instruído por revelação divina nas mesmas verdades que a
razão humana pode descobrir a respeito de Deus pois, do
contrário, só poucos homens, com muito esforço e
depois de muito tempo, chegariam a tal conhecimento de que
depende a salvação. Por conseguinte, para que a
salvação pudesse chegar aos homens de modo seguro e
conveniente, foi necessário que eles fossem instruídos a
respeito das coisas de Deus pela divina revelação.
Summa Theologiae, I, I, 1. Veja-se, ainda,
sobre o assunto Sancti Thomae de Aquino, Expositio
super Librum Boethii de Trinitate, Q. II, a.
III: Utrum in scientia fidei quae est de Deo liceat
rationibus philosophicis et auctoritatibus uti, págs.
90-100.
A Suma Teológica divide-se em três partes, e a
segunda subdivide-se em duas. Cada parte divide-se em
questões, e a questão, em artigos. Por isso, na
citação da Suma Teológica, como a fizemos, deve
ler-se: Primeira parte, questão primeira, primeiro
artigo. Se na mesma Suma formos estudar, por exemplo,
a relação da docilidade com a prudência, deveremos
citar o passo da seguinte forma: Summa Theologiae,
I-II, 49, 3, ou seja, Primeira parte da
Segunda, questão 49, artigo 3. E se eu for estudar
o tema da usura na Suma, deverei citar o lanço inicial
como segue: II-II, 78, 1, a saber, Segunda
parte da Segunda, questão 78, artigo 1.
Vale a pena também esclarecer a esta altura a razão pela
qual dizemos em português Santo Tomás de Aquino e não
São Tomás. Ensina Eduardo Carlos Pereira que a
forma santo se emprega antes dos nomes próprios que
começam por vogal e a apocopada são, antes dos que
começam por consoante, p. ex.: Santo Antônio,
São João: "Abrem exceções - Santo Tomás e
São Tiago. São Tiago veio, por confusão, de
Sant'Iago. Argumenta assim Santo Tomás, o qual é
hoje o meu doutor (A.V.)" Eduardo Carlos
Pereira, Gramática Expositiva. Curso Superior.
São Paulo, Companhia Editora Nacional, 112.a
Edição, 1958, pág. 307.
[355] Monsenhor Martinho Grabmann, A Filosofia da
Cultura de Santo Tomás de Aquino. Tradução de
Luís Leal Ferreira, 1946, Editora Vozes, cap.
II, pág. 29.
[356] Roberti Canonici S. Mariani Austissiodorensis
Chronicon, in Monumenta Germaniae Historica,
Scriptorum, Tomus XXVI, pág. 276. Vejam-se
outros testemunhos in Capelle, Amaury de Bene.
Referindo-se ao decreto de proibição dos livros de
Aristóteles em 1210, diz Van Steenberghen: "Le
décret vise certainement des écrits d'Aristote
lui-même. Par l'expression libri de naturali
philosophia il faut entendre, três probablement, tous
les livres que traitent de "philosophie naturelle" par
opposition à la "philosophie rationnelle" et à la
"philosophie morale"; la Métaphysique est donc incluse
dans les livres prohibés et le statut de 1215 ne fait
qu'expliciter le décret de 1210 en la nommant
expressément. Les commenta mentionnés en 1210 et
les Summae interdites en 1215 sont les paraphrases
d'Avicenne et, peut-être aussi, les oeuvres
d'Alfarabi: le concile a pu fort bien désigner
l'encyclopédie philosophique d'Avicenne sous le nom de
commenta, puisqu'elle est réellement une paraphrase
d'Aristote; et le légat a pu se servir du mot summae en
raison de la méthode d'Avicenne, que résume et
synthétise souvent le texte d'Aristote; d'ailleurs,
dans le texte arabe, les parties de l'encyclopédie
d'Avicenne sont appelées sommes (kullun)." Fernand
Van Steenberghen, La Philosophie au XIIIe
Siècle, págs. 91-92.
[357] "Non legantur libri Aristotelis de metaphysica et
de naturali philosophia, nec summae de eisdem, aut de
doctrina nagistri David de Dinant, aut Amalrici
heretici, aut Mauricii Hyspani." Denifle,
Chartularium Universitatis Parisiensis, t. I, nº
20, págs. 78-79.
[358] "Libros naturales, quae fuerunt Parisius
prohibiti, poterunt illic audire que volunt nature sinum
medullitus perscrutari." Ib., t. I, n. 72,
pág. 131.
[359] ... et libris illis naturalibus, quae in
Concilio provinciali ex certa causa prohibiti fuere,
Parisius non utantur, quousque examinati fuerint et ab
omni errorum suspitione purgati." Ib., t. I, nº
79, pág. 138. Como ensinou Birkenmajer, em Le
rôle joué par les médecins et les naturalistes dans la
réception d'Aristote au XIIe et au XIIIe siècles
(extrait de La Pologne au VIe Congrès international
des sciences historiques, Oslo, 1928), os traços
da metafísica de Aristóteles antes de 1215 não se
acham nas obras teológicas, mas nos escritos dos
médicos, naturalistas e mestres da Faculdade de Artes
que foram os primeiros a conhecer, usar e citar a
Metafísica. Dickson, "Le Cardinal Robert de
Courçon. Sa vier", in Archives d'Histoire
Docirinale et Littéraire du Moyen Âge, t. IX,
págs. 120-124.
[360] "Statuta artistarum nationis anglicanae de
baccalareis in artibus determinandis in Quadragesima,"
in Denifle, Chartularium Universitatis Parisiensis,
t. I, n. 201, pág. 228.
[361] "Statutum facultatis artium de modo docendi et
regendi in artibus deque libris quae legendi essent", in
Chartularium Universitatis Parisiensis, t. I, n.
246, págs. 277-279.
[362] Mandonnet, O. P., P., Siger de Brabant,
t. I, págs. 111-112. O texto latino das
proposições no t. II da mesma obra págs.
175-191 e em Denifle, Chartularium...,
t. I, nº 432, págs. 486-487. E
ainda, Mandonnet, Siger de Brabant, t. I, pág.
111, nota 1.
[363] "C'est donc aussi en 1270 tout l'ensemble
du péripatétisme et de l'arabis me qui est visé comme
en 1209-1215. Il s'appelle seulement
l'averroisme du nom du dernier en date et du plus éminent
de ses docteurs." M.-M. Gorce, "La Lutte
`contra gentiles' à Paris", in Mélages Mandonnet,
t. I, pág. 239.
[364] "Volumus itaque tibique auctoritate presentium
districte precipiendo mandamus quatenus diligenter facias
inspici vel inquiri, a quibus personis et in quibus locis
errores hujusmodi dicti sunt sive scripti, et quae
didiceris sive inveneris, conscripta fideliter nobis per
tuum nuntium transmittere quam citius non omittas."
Denifle, Chartularium Universitatis Parisienses, t.
I, nº 471, pág. 451.
[365]Van Steenberghen, La Philosophie au XIIIº
Siècle, pág. 487.
[366] Fernand Van Steenberghen, La Philosophie au
XIIIe Siècle, págs. 486-488. Estêvão de
Bourret, ouvidos os doutores da faculdade de teologia,
reabilitou a memória de Santo Tomás sobre cuja fama e
doutrina pesaram injusta denigratio, veritatis
occultatio, e proclamou o Mestre já canonizado
universalis ecclesiae lumen prefulgidum, gemina radians
clericorum, flos doctorum, Universitatis nostrae
Parisiensis speculum clarissimum et insigne, claritate
vitae, fama et doctrina velut stella splendida et matutina
refulgens. O bispo de Paris anulou a condenação e a
sentença de excomunhão dos artigos tomistas e deixou-os
à livre discussão: "...ex certa scientia tenore
presentium totaliter annullamus, articulos ipsos propter
hoc non approbando seu etiam reprobando, sed eosdem
discussioni scolastice libere relinquendo." Denifle,
Chartularium Universitatis Parisiensis, t. I, nº
838, págs. 280-281.
[367] Beaujouan, G., "Motives and opportunities for
Science in the Medieval Universities", in Scientific
Change, Londres, 1963, págs. 220-224.
[368] Beaujouan, "A Ciência no Ocidente Medieval
Cristão", in René Taton, História Geral das
Ciências, I. A Ciência Antiga e Medieval, 3.
A Idade Média, pág. 124.
[369] Francis Madison, Medieval Scientific
Instruments and the Development of navigational
Instruments in the XVth and XVIth Centuries, págs.
7-8.
[370] Paré, Le Roman de la Rose et la Scolastique
Courtoise, págs. 10-11.
[371] O opúsculo do sueco Boécio de Dácia foi
publicado por Grabmann: "Die Opuscula De summo bono
sive De vita philosophi und De somniis des Boetius von
Dacien", in Archives d'Histoire Doctrinale et
Littéraire du Moyen Âge, VI (1931), págs.
287-317. Mandonnet, O. P. Note
complémentaire sur Boèce de Dacie. Paré, Roman de
la Rose et la Scolastique Courtoise, págs.
13-17.
[372] P. Hyacinthus Woroniecki O. P., "St.
Thomas et la Pédagogie Moderne", in Xenia
Thomistica, Volumen primum, pág. 454.
[373] John Brubacher, Modern Philosophies of
Education, Fourth Edition, pág. 372.
[374] Seraphici Doctoris S. Bonaventurae, Decem
Opuscula ad Theologiam Mysticam spectantia, Editio
tertia, caput VI, pág. 370. Escritos
Espirituais de São Boaventura, 1937, pág.
210.
[375] Dedicamos à pedagogia de Gilberto de Tournai um
livro que foi tese de Livre-Docência: A Formação
Intelectual segundo Gilberto de Tournai,
MEC-INEP, 1970, 227 págs.
[376] McCarthy, Humanistic Emphasis in the
Educational Thought of Vincent of Beauvais, pág.
152.
[377] Bartolomeo di San Concordio, "Di Studio",
in Bruno Nardi, ll Medioevo, pág. 424.
|
|