CAPÍTULO IX. A ESCOLÁSTICA.

[318] "La fortuna de la palabra metaphysica se debe a que no se la vive como una prosaica postphysica, sino como una reverberante, incitante, misteriosa transphysica; así, literalmente, en Santo Tomás, y a través de él en toda la tradición medieval y moderna. Este nombre, una vez insuflada esta vaga significación, adquiere una vida singular; tiene una doble virtud; promete y no compromete. Creo que esta esencial vaguedad del nombre metafísica ha sido la razón de su larga fortuna y un carácter que importa cuidadosamente salvar y conservar; y que, por cierto, comparte con el nombre filosofia." Julian Marias, "Idea de la Metafísica", tercera edición, in Obras de Julian Marias, vol. 11, pág. 375.

[319] Martin Grabmann, Filosofía Medieval, pág. 47.

[320] Martin Grabmann, Geschichte der scholastischen Methode, t. I, pág. 33.

[321] E Grabmann comenta essa assertiva de Pedro de Cápua, com observar que nela o método escolástico está claramente delineado: "Es tritt uns hier die Verbindung von auctoritas und ratio entgegen, und zwar in einer bestimmten äusseren Technik, in einer äusseren schulmässigen Form." Ib., pág. 34.

[322] "Quaedam enim disputatio ordinatur ad removendum dubitationem an ita sit; et in tali disputatione theologica maxima utendum est auctoritatibus, quas recipiunt illi cum quibus disputatur..." Seguem-se exemplos. "Quaedam vero disputatio est magistralis in scholis non ad removendum errorem, sed ad instruendum auditores ut inducantur ad intellectum veritatis quam intendit, et tunc oportet rationibus inniti investigantibus veritatis radicem, et facientibus scire quomodo sit verum quod dicitur: alioquin si nudis auctoritatibus magister quaestionem determinet, certificabitur quidem auditor quod ita est, sed nihil scientiae vel intellectus acquiret et vacuus abscedet." S. Thomas Aquinas, Quaestiones Quodlibetales, IV, q. 9, a. 3 (18), pág. 83.

[323] "In dieser Darlegung stellt der Aquinate als die beiden treibenden Faktoren der theologischen Methode die auctoritas und ratio in der Weise hin, dass durch die auctoritas uns das Dass die Wirklichkcit und Wahrheit der übernatürlichen Geheimnisse und Tatsachen verbürgt ist, und dass durch die ratio ein Eindrigen in das Wie und Warum dieser Glaubensinhalte und hiermit eine gewisse Einsicht in dieselben erstrebt wird." Ib., pág. 35. Grabmann, Geschichte der jcholastischen Methode, t. I, pág. 35.

[324] Petrus Abaelardus, Sic et Non, Prologus, in Migne P; 178 (1885 ), cl. 1349 A-B.

[325] M. D. Chenu O. P., Introduction a l'Étude de Saint Thomas d'Aquin, pág. 69.

[326] "Et quod legant libros Aristotelis de dialectica tam de veteri quam de nova in scolis ordinarie et non ad cursam. Legant etiam in scolis ordinarie duos Priscianos vel alteram ad minus." Denifle, Chartularium Universitatis Parisiensis, t. I, nº 20, pág. 78.

[327] "Illa ergo prima significatio, qua voces significant res, pertinet ad primam sensum, qui est sensus historicus vel litteralis. Illa vero significatio qua res significatae per voces, iterum res alias significant, dicitur sensus spiritualis, qui super litteralem fundatur, et eum supponit." E esse sentido espiritual comporta três subdivisões: o alegórico, o moral e o anagógico. Santo Tomás dá o seguinte exemplo dessas três acepções: enquanto o conteúdo da antiga Lei significa o que contém a nova, temos o sentido alegórico. Enquanto no que se cumpriu em Cristo ou nas coisas que a Cristo representam, temos sinais do que devemos fazer, exprime-se o sentido moral, e enquanto significam o que existe na eterna glória, temos o sentido anagógico. Summa Theologiae, I, q. I, a. 10.

[328] Paré, Brunet, Tremblay, La Renaissance del XIIe Siècle. Les Écoles et l'Enseignement, pág. 118.

[329] "Qui ordo maxime necessarius est in theologica facultate ut disputatio vel inquisitio suam sumat initium a fide. Unde Hieronymus Contra Luciferianum: Ridicula penitus est assertio ante de fide disputare quam credere." Gilberto de Tournai, De modo addiscendi, pág. 167.

[330] "Puissance d'invention enfin. A qui ne peut pénétrer les arcanes de la pédagogie médiévale, il devrait suffire de consentir à la jeunesse de ces générations. Les hommes qui ont bâti les cathédrales n'ont pas pu s'enliser dans des commentaires: ils ont construit des Sommes." Chenu, O. P., Introduction de l'étude de Saint Thomas d'Aquin, pág. 58.

[331] "L'entrée d'Averroès dans le monde chrétien aura des conséquences incalculables, car l'influence du philosophe arabe va se prolonger, profonde et souvent néfaste, jusqu'au delà de la Renaissance." Fernand Van Steenberghen, La Philosophie au XIIIe Siècle, pág. 115.

[332] Denifle, Chartularium Universitatis Parisiensis, t. I, n. 394, págs. 435-436.

[333] Paul Oskar Kristeller, "The School of Salerno", in Bulletin of History of Medicine, vol. XVII, pág. 156.

[334] Étienne Delaruelle "Théologie et Médecine à Montpellier", in Les Universités du Languedoc au XIIIe Siècle (Cahiers de Fanjeaux, 5), pág. 239.

[335] Sorbelli, Storia dell'Università di Bologna, vol. I, pág. 84-88. Callus O. P. informa que as Abbreviationes, Extracta ou Summae difundiram-se na Faculdade de Artes tal como nas de teologia, direito e medicina, e que o objetivo dessas obras "era a tentativa de apreender o pensamento do autor e descobrir o significado profundo da sua doutrina com todas as suas implicações." As abbreviationes seriam apostilas oferecidas aos principiantes com um sumário do conteúdo dos seus Compêndios: "In the Faculty of Arts the abbreviationes may possibly have been used as the text-books through which the cursor introduced novices to the Aristotelian corpus; or perhaps they were simply intended as a practical aid in private study. In either case they were in constant use in the schools as the starting-point in philosophical training. They presented in a concise form the fundamental philosophical notions which were supposed to be required by all who attempted the study of the text itself." Dr. A. Callus, O. P., "Introduction of Aristotelian Learning to Oxford", in Proceedings of the British Academy, vol. 29, pág. 275.

[336] Paul Vinogradoff, Roman Law in Medieval Europe, pág. 59.

[337] "I should like to characterize briefly the spirit of this revival of legal studies. It presents at bottom an application to law of the method which was employed by the new scholarship of Westen Europe for the treatment of all problems of theology and science - the so-called scholastic method. The dark centuries preceding the year 1000 A.D., when learning meant merely the salvage of fragments of ancient knowledge, were followed by a period when organization again appeared. The great instrument for the advancement of learning at that time was the dialectical process by which formal and universal logic analvses conceptions and construas syllogisms." Paul Vinogradoff, Roman Law in Medieval Europe, pág. 56. "While their fellows in the school of Divinity operated on Scripture and Canonic tradition, and the masters of arts struggled, by the help of distorted versions of Aristotle, with the rudiments of metaphysics, politics, and natural science, the lawyers exercised their dialectical acumen on a material really worthy of the name, namely, on the contents of the Corpus Iuris. And as legal reasoning largely consists of dialectical analysis and coordination, they were able to produce remarkable results even at this early stage." Ib., págs. 56-57. Quanto ao caráter "autoritário" do Corpus Iuris: "For the doctors of the new study the books of Justinian were sacred books, the sources of suthority from which all deductions must proceed." Ib., pág. 57.

[338] S. Thomas Aquinas, Summa Theologiae, I-II, 97,1.

[339] S. Thomas Aquinas, In Aristotelis Librum de Anima Commentarium, Lib. I, Lectio II, 30 in fine, pág. 9. S. Thomas Aquinas, In Metaphysicam Aristotelis Commentaria, Lib. II, Lectio I, 287, pág. 99.

[340] "... studium philosophiae non est ad hoc quod saciatur quid homines senserint sed qualiter se habeat veritas rerum." S. Thomas Aquinas. In Libros Aristotelis de Caelo et Mundo Expositio, Lib. I, Lectio XXII, n. 228, pág. 109.

[341] Dr. D. A. Callus, O. P., "Introduction of Aristotelian Learning to Oxford", in Proceedings of the British Academy, vol. 29, págs. 264-265.

[342] George Makdisi, "The scholastic method in medieval education: an inquiry into its origins in law and theology", in Speculum, vol. XLIX, pág, 648.

[343] Aristóteles, Tractatus De Anima graece et latine, ed. Siwek, pág. 101.

[344] "Alteros enim respondentes audire sat erat, ut ii qui docerent nullum sibi ad eam rem tempus ipsi seponerent sed eodem tempore et discentibus satis facerent et consulentibus..." Cicero, Orator, XLII, 143. Desse modo Cícero estudou direito civil com Quintus Scaevola: "Ego autem in iuris civilis studio multum operae dabam Q. Scaevolae Q. F., qui quemquam nemini se ad docendum dabat, tamen consulentibus respondendo studiosos audiendi docebat." Cicero, Brutus, LXXXIX, 304, pág. 112. "Com as respostas dadas às consultas que lhes eram feitas sobre casos forenses, os jurisconsultos guiavam o juiz, que raramente era um especialista, na solução da espécie a ser julgada... Jovens discípulos (auditores) assistiam às consultas e assim adquiriam conhecimentos jurídicos. Método análogo segue-se nas universidades americanas, onde o ensino do direito consiste essencialmente na discussão de casos tirados da prática judiciária (case system)." José Carlos de Melo Peixoto, Curso de Direito Romano, pág. 95-96.

[345] "Jadal, the Islamic dialectic, was already well-established in Islam as early as the ninth century; and, unlike Europe, it benefitted early from those logical works of Aristote which did not appear in Western Christianity until the second half of the twelfth century." Makdisi, "The scholastic method in medieval education", in Speculum, vol. 49, pág. 649.

[346] "I should like to characterize briefly the spirit of this revival of legal studies. It presents at bottom an application to law of the method which was employed by the new scholarship of Western Europe for the treatment of ali problems of theology and science - the so-called scholastic method." Paul Vinogradoff, Roman Law in Medieval Europe, pág. 56.

[347] Digesto ou Pandectas, repositório dos iura, é o direito conservado nas obras dos antigos jurisconsultos. Digestum significa "classificado metodicamente" (digestus, us, distribuído, repartido). Pandectas, termo grego, pandéktés, no plural significa "os livros que contêm tudo". Institutas, do latim instituere, ensinar, é um compêndio elementar para o ensino do direito. O Segundo Código é a atualização do primeiro, codex repetitae praelectionis. As Novelas são as novas leis de Justiniano.

[348] Heinrich Denifle, "Die Statuten der Juristen-Universität Bologna vom J. 1317-1347, und deren Verhältniss zu jenen Paduas, Perugias, Florenz", in H. Denifle-F. Erle, Archiv für Literatur und Kirchengeschichte des Mittelalters. Dritter Band (vol. III), págs. 298-302.

[349] Rashdall, The Universities of Europe in the Middle Ages, vol. 11, 127. Veja-se, ainda, a prescrição de livros para o estudo da medicina em Paris, in Denifle, Chartularium Universitatis Parisien.sis, t. (, n.O 453, pág. 517.

[350] Lynn Thorndike, A History of Magic and Experimental Science during the First Thirteen Centuries of Our Era. Vol. II (1964), págs. 477-513. Cf. também A. C. Crombie, Histoire des Sciences de Saint Augustin à Galilée (400-1650), t. I, págs. 200-214.

[351] Dr. Martin Grabmann, Die Geschichte der katholischen Theologie seit dem Ausgang der Väterzeit, pág. 50..

[352] Ib., pág. 49.

[353] "...in philosophia vim et potestatem humanae intelligentiae, ut memoravimus, tuendo, firmissimisque argumentis Deum esse probando." L. Lavaud, Saint Thomas "Guide des Études", pág. 50.

[354] "Foi necessário para a salvação humana que, além das disciplinas filosóficas investigadas pela razão humana, houvesse uma doutrina sagrada (a teologia) alicerçada na revelação divina." Para se salvar, explica Santo Tomás, o homem precisava conhecer por revelação divina verdades que ultrapassam o alcance da razão humana, sobre ser necessário que ele também fosse instruído por revelação divina nas mesmas verdades que a razão humana pode descobrir a respeito de Deus pois, do contrário, só poucos homens, com muito esforço e depois de muito tempo, chegariam a tal conhecimento de que depende a salvação. Por conseguinte, para que a salvação pudesse chegar aos homens de modo seguro e conveniente, foi necessário que eles fossem instruídos a respeito das coisas de Deus pela divina revelação. Summa Theologiae, I, I, 1. Veja-se, ainda, sobre o assunto Sancti Thomae de Aquino, Expositio super Librum Boethii de Trinitate, Q. II, a. III: Utrum in scientia fidei quae est de Deo liceat rationibus philosophicis et auctoritatibus uti, págs. 90-100.

A Suma Teológica divide-se em três partes, e a segunda subdivide-se em duas. Cada parte divide-se em questões, e a questão, em artigos. Por isso, na citação da Suma Teológica, como a fizemos, deve ler-se: Primeira parte, questão primeira, primeiro artigo. Se na mesma Suma formos estudar, por exemplo, a relação da docilidade com a prudência, deveremos citar o passo da seguinte forma: Summa Theologiae, I-II, 49, 3, ou seja, Primeira parte da Segunda, questão 49, artigo 3. E se eu for estudar o tema da usura na Suma, deverei citar o lanço inicial como segue: II-II, 78, 1, a saber, Segunda parte da Segunda, questão 78, artigo 1.

Vale a pena também esclarecer a esta altura a razão pela qual dizemos em português Santo Tomás de Aquino e não São Tomás. Ensina Eduardo Carlos Pereira que a forma santo se emprega antes dos nomes próprios que começam por vogal e a apocopada são, antes dos que começam por consoante, p. ex.: Santo Antônio, São João: "Abrem exceções - Santo Tomás e São Tiago. São Tiago veio, por confusão, de Sant'Iago. Argumenta assim Santo Tomás, o qual é hoje o meu doutor (A.V.)" Eduardo Carlos Pereira, Gramática Expositiva. Curso Superior. São Paulo, Companhia Editora Nacional, 112.a Edição, 1958, pág. 307.

[355] Monsenhor Martinho Grabmann, A Filosofia da Cultura de Santo Tomás de Aquino. Tradução de Luís Leal Ferreira, 1946, Editora Vozes, cap. II, pág. 29.

[356] Roberti Canonici S. Mariani Austissiodorensis Chronicon, in Monumenta Germaniae Historica, Scriptorum, Tomus XXVI, pág. 276. Vejam-se outros testemunhos in Capelle, Amaury de Bene. Referindo-se ao decreto de proibição dos livros de Aristóteles em 1210, diz Van Steenberghen: "Le décret vise certainement des écrits d'Aristote lui-même. Par l'expression libri de naturali philosophia il faut entendre, três probablement, tous les livres que traitent de "philosophie naturelle" par opposition à la "philosophie rationnelle" et à la "philosophie morale"; la Métaphysique est donc incluse dans les livres prohibés et le statut de 1215 ne fait qu'expliciter le décret de 1210 en la nommant expressément. Les commenta mentionnés en 1210 et les Summae interdites en 1215 sont les paraphrases d'Avicenne et, peut-être aussi, les oeuvres d'Alfarabi: le concile a pu fort bien désigner l'encyclopédie philosophique d'Avicenne sous le nom de commenta, puisqu'elle est réellement une paraphrase d'Aristote; et le légat a pu se servir du mot summae en raison de la méthode d'Avicenne, que résume et synthétise souvent le texte d'Aristote; d'ailleurs, dans le texte arabe, les parties de l'encyclopédie d'Avicenne sont appelées sommes (kullun)." Fernand Van Steenberghen, La Philosophie au XIIIe Siècle, págs. 91-92.

[357] "Non legantur libri Aristotelis de metaphysica et de naturali philosophia, nec summae de eisdem, aut de doctrina nagistri David de Dinant, aut Amalrici heretici, aut Mauricii Hyspani." Denifle, Chartularium Universitatis Parisiensis, t. I, nº 20, págs. 78-79.

[358] "Libros naturales, quae fuerunt Parisius prohibiti, poterunt illic audire que volunt nature sinum medullitus perscrutari." Ib., t. I, n. 72, pág. 131.

[359] ... et libris illis naturalibus, quae in Concilio provinciali ex certa causa prohibiti fuere, Parisius non utantur, quousque examinati fuerint et ab omni errorum suspitione purgati." Ib., t. I, nº 79, pág. 138. Como ensinou Birkenmajer, em Le rôle joué par les médecins et les naturalistes dans la réception d'Aristote au XIIe et au XIIIe siècles (extrait de La Pologne au VIe Congrès international des sciences historiques, Oslo, 1928), os traços da metafísica de Aristóteles antes de 1215 não se acham nas obras teológicas, mas nos escritos dos médicos, naturalistas e mestres da Faculdade de Artes que foram os primeiros a conhecer, usar e citar a Metafísica. Dickson, "Le Cardinal Robert de Courçon. Sa vier", in Archives d'Histoire Docirinale et Littéraire du Moyen Âge, t. IX, págs. 120-124.

[360] "Statuta artistarum nationis anglicanae de baccalareis in artibus determinandis in Quadragesima," in Denifle, Chartularium Universitatis Parisiensis, t. I, n. 201, pág. 228.

[361] "Statutum facultatis artium de modo docendi et regendi in artibus deque libris quae legendi essent", in Chartularium Universitatis Parisiensis, t. I, n. 246, págs. 277-279.

[362] Mandonnet, O. P., P., Siger de Brabant, t. I, págs. 111-112. O texto latino das proposições no t. II da mesma obra págs. 175-191 e em Denifle, Chartularium..., t. I, nº 432, págs. 486-487. E ainda, Mandonnet, Siger de Brabant, t. I, pág. 111, nota 1.

[363] "C'est donc aussi en 1270 tout l'ensemble du péripatétisme et de l'arabis me qui est visé comme en 1209-1215. Il s'appelle seulement l'averroisme du nom du dernier en date et du plus éminent de ses docteurs." M.-M. Gorce, "La Lutte `contra gentiles' à Paris", in Mélages Mandonnet, t. I, pág. 239.

[364] "Volumus itaque tibique auctoritate presentium districte precipiendo mandamus quatenus diligenter facias inspici vel inquiri, a quibus personis et in quibus locis errores hujusmodi dicti sunt sive scripti, et quae didiceris sive inveneris, conscripta fideliter nobis per tuum nuntium transmittere quam citius non omittas." Denifle, Chartularium Universitatis Parisienses, t. I, nº 471, pág. 451.

[365]Van Steenberghen, La Philosophie au XIIIº Siècle, pág. 487.

[366] Fernand Van Steenberghen, La Philosophie au XIIIe Siècle, págs. 486-488. Estêvão de Bourret, ouvidos os doutores da faculdade de teologia, reabilitou a memória de Santo Tomás sobre cuja fama e doutrina pesaram injusta denigratio, veritatis occultatio, e proclamou o Mestre já canonizado universalis ecclesiae lumen prefulgidum, gemina radians clericorum, flos doctorum, Universitatis nostrae Parisiensis speculum clarissimum et insigne, claritate vitae, fama et doctrina velut stella splendida et matutina refulgens. O bispo de Paris anulou a condenação e a sentença de excomunhão dos artigos tomistas e deixou-os à livre discussão: "...ex certa scientia tenore presentium totaliter annullamus, articulos ipsos propter hoc non approbando seu etiam reprobando, sed eosdem discussioni scolastice libere relinquendo." Denifle, Chartularium Universitatis Parisiensis, t. I, nº 838, págs. 280-281.

[367] Beaujouan, G., "Motives and opportunities for Science in the Medieval Universities", in Scientific Change, Londres, 1963, págs. 220-224.

[368] Beaujouan, "A Ciência no Ocidente Medieval Cristão", in René Taton, História Geral das Ciências, I. A Ciência Antiga e Medieval, 3. A Idade Média, pág. 124.

[369] Francis Madison, Medieval Scientific Instruments and the Development of navigational Instruments in the XVth and XVIth Centuries, págs. 7-8.

[370] Paré, Le Roman de la Rose et la Scolastique Courtoise, págs. 10-11.

[371] O opúsculo do sueco Boécio de Dácia foi publicado por Grabmann: "Die Opuscula De summo bono sive De vita philosophi und De somniis des Boetius von Dacien", in Archives d'Histoire Doctrinale et Littéraire du Moyen Âge, VI (1931), págs. 287-317. Mandonnet, O. P. Note complémentaire sur Boèce de Dacie. Paré, Roman de la Rose et la Scolastique Courtoise, págs. 13-17.

[372] P. Hyacinthus Woroniecki O. P., "St. Thomas et la Pédagogie Moderne", in Xenia Thomistica, Volumen primum, pág. 454.

[373] John Brubacher, Modern Philosophies of Education, Fourth Edition, pág. 372.

[374] Seraphici Doctoris S. Bonaventurae, Decem Opuscula ad Theologiam Mysticam spectantia, Editio tertia, caput VI, pág. 370. Escritos Espirituais de São Boaventura, 1937, pág. 210.

[375] Dedicamos à pedagogia de Gilberto de Tournai um livro que foi tese de Livre-Docência: A Formação Intelectual segundo Gilberto de Tournai, MEC-INEP, 1970, 227 págs.

[376] McCarthy, Humanistic Emphasis in the Educational Thought of Vincent of Beauvais, pág. 152.

[377] Bartolomeo di San Concordio, "Di Studio", in Bruno Nardi, ll Medioevo, pág. 424.