CAPÍTULO III. A TRANSMISSÃO DA CULTURA ANTIGA À IDADE MÉDIA

[99] Ruy Afonso da Costa Nunes, Gênese, Significado e Ensino da Filosofia no Século XII. Cf. especialmente o cap. IV da Primeira Parte, pág. 97 e seguintes.

[100] Ib., pág. 109-112.

[101] Cassiodorus, Institutiones, Lib. I, pág. 3.

[102] D. M. Cappuyns observa ser pura ilusão pensar, após a leitura das Institutiones, que o mosteiro de Cassiodoro fosse uma espécie de sociedade acadêmica onde imperassem passatempos profanos. "Visiblement, diz ele, les institutiones ne constituent qu'un code complémentaire réglant la vie intellectuelle, et qui présuppose l'existence d'un code proprement monastique." Cappuyns, "Cassiodore", in Dictionnaire d'Histoire et de Géographie Ecclésiastiques, tome XI, cl. 1360.

[103] Rand, Founders of the Middle Ages, pág. 154.

[104] Segundo o levantamento feito por Grabmann, Boécio fixou a tradução dos seguintes termos aristotélicos que damos apenas na versão latina, figurando o termo grego no texto de Grabmann: actus, species, principium, universale, affirmatio, negatio, dubitatio, differentia, divisio, accidens, contingens, oppositio, potentia, subiectum, speculatio, definire, determinare, aequivocum, contradictio, contradictorie, contraria, contrarie, convertitur, alteratio. M. Grabmann, Geschichte der scholastichen Methode, t. I, pág. 157, nota 1.

Quanto ao termo subiectum, parece-nos que, bem antes de Boécio, foi traduzido e fixado em latim na pura acepção filosófica de Aristóteles por Marciano Capela: "Subiectum est prima substantia, quod ipsum nulli accidit alii inseparabiliter, ei tamen alia accidunt, ut Cicero non nomen, sed quod eo nomine significatur." Martianus Capella, De Nuptiis Philologiae et Mercurii Libri IX, pág. 116. Sobre a noção de filosofia em Boécio, cf. Ruy A. da C. Nunes, Gênese, Significado e Ensino da Filosofia no século XII, págs. 112-115.

[105] Dante, La Divina Commedia, III, Il Paradiso, págs. 121-128.

[106] "Prona est omnis aetas ab adolescentia in malum, Prov. 36: Nihil enim incertius quam vita adolescentium. Ob hoc constituendum oportuit, ut si qui in clero puberes aut adolescentes existunt, omnes in uno conclavi atrii commorentur: ut lubricae aetatis annos non in luxuria, sed in disciplinis ecclesiasticis agant, deputati probatissimo seniori, quem magistrum doctrinae, et testem vitae habeant. Quod si aliqui ex his pupilli existunt, a sacerdotali tutela foveantur ut et vita eorum a criminibus intacta sit, et res ab injuria improborum. Qui autem bis praeceptis resultaverint, monasteriis deputentur, ut vagantes animi et superbi severiori regula distringantur." Mansi, Sacrorum Conciliorum Nova et Amplissima Collectio, t. 10, cl. 816.

[107] "Isidorus vir egregius Hispalensis Ecclesiae episcopus... vir in omni locutionis genere formatus... incomparabili eloquentia clarus. Quem Deus post tot defectus Hispaniae, novissimis temporibus suscitans, credo ad restauranda antiquorum monumenta, ne usquequaque rusticitate veterascemus..." PL 81 (1862), cl. 15-16.

[108] "Les Étimologies tenaient, dans une bibliothèque médiéval, la même place que l'Encyclopedia Britannica ou le Larousse dans une bibliothèque moderne. On avait souvent besoin de le consulter." Gilson, La Philosophie au Moyen Âge, pág. 152.

[109] F. Canals Vidal, Historia de la Filosofia Medieval, pág. 88.

[110] "Et quidem omnes qui Latinam linguam lectionis usu didicerunt, etiam haec (apostolorum Symbolum et Dominicam orationem) optime didicisse certissimum est: sed idiotas, hoc est, eos qui propriae tantum linguae notitiam habent haec ipsa sua lingua dicere, ac sedulo decantare facito. Quod non solam de laicis, id est, in populari adhuc vita constitutis, verum etiam de clericis sive monachis qui Latinae sunt linguae expertes fieri oportet... Propter quod et ipse saepe sacerdotibus idiotis haec utraque, et Symbolum videlicet, et Dominicam orationem in linguam Anglorum translatam obtuli." S. Beda, Epistola II, Ad Ecgebertum Antistitem, PL 94 (1862), cl. 659 C-D.

Colhe-se deste passo que tanto leigos como clérigos e monges podem ser idiotas, e idiota é aquele que só conhece a própria língua e ignora, portanto, o latim. Essa observação é esclarecedora quanto ao significado do termo idiota na Idade Média que está a principiar no tempo de São Beda.

[111] Nessa mesma época, diz a medievalista, foi elaborada a linguagem musical do canto-chão ou canto gregoriano que será a de todo o Ocidente até o nosso tempo. Régine Pernoud, Pour en funir avec le Moyen Âge, pág. 44.

[112] Piganiol, l'Empire Chrétien, pág. 393.

[113] Arns, E., "Book the Ancient", in New Catholic Encyclopedia, vol. 2, págs. 680 a 684. "Jérôme entre dans l'histoire au moment même oú se déroule la lutte décisive entre le papyrus et le parchemin. Bien plus, si la victoire est restée à ce dernier, c'est grâce à l'entourage du moine de Bethléem et a celui de ses collègues latins." Arns, La Technique du Livre d'après Saint Jérôme, pág. 23. "L'amour du livre sacré et surtout la position officielle de l'Église a précipité l'évolution de la technique du livre em parchemin." Ib., pág. 26.

[114] Douglas C. McMurtrie, O Livro, pág. 78.

[115] Ib., pág. 82.

[116] A. Bruckner, "Book, the Medieval", in New Catholic Encyclopedia, vol. 2, págs. 684 a 689.

[117] Montalembert, Les Moines d'Occident, t. VI, pág. 190.

[118] Ozanam, "Comment la Langue Latine devint Chrétienne", in La Civilisation au Cinquième Siècle, t. 2, págs. 117 a 147.

[119] Christine Mohrmann, Latin Vulgaire. Latin des Chrétiens. Latin Médiéval, pág. 17.

[120] Ib., pág. 13-14.

[121] Ib., pág. 44.

[122] Veja-se o capítulo sobre a virgindade no nosso livro História da Educação na Antigüidade Cristã.

[123] Thomas Merton, A Vida Silenciosa, pág. 13.

[124] Paul Monroe, Historia de la Pedagogia, t. II, pág. 39. Na apresentação panorâmica das origens do monaquismo, seguimos o esquema de Llorca na sua Historia de la Iglesia Católica, t. I.

[125] Festugière, Les Moines d'Orient, t. I, págs. 23, 38 e 39.

[126]"Ibi (Luxovium) nobilium liberi undique concurrere nitebantur, ut et spreta phaleramenta saeculi, et praesentium pompam facultatum contemnentes, aeterna praemia caperent." Jonas, Vita S. Coluznbani Abbatis, c. 17. PL 87 (1863 ), c1.1022B.

[127] "Constituenda est ergo nobis dominici schola servitii" Regula Sancti Benedicti, Prologus, 45.

[128]"Obsculta, o fili, praecepta magistri, et inclina aurem cordis tui et ad monitionem pii patris libenter excipe et efficaciter comple." Ib., Prologus, 1.

[129] A. Ildefonso Schuster, O. S. B., História de São Bento e do seu tempo, pág. 129.

[130] Benedicto Tapia de Renedo, O. S. B., San Benito, Padre de Europa, pág. 71.

[131] Schnürer, La Iglesia y Ia Civilización Occidental en la Edad Media, pág. 156.

[132] "Ea igitur quae sequentia sunt, id est ieiunia, vigiliae, anachoresis, meditatio scripturarum, propter principalem scopon, id est puritatem cordis, quod est caritas, nos convenit exercere et non propter illa principalem hanc proturbare virtutem, qua in nobis integra inlaesaque durante nihil oberit, si aliquid eorum quae sequentia sunt pro necessitate fuerit praetermissum: siquidem nec proderit universa fecisse adempta hac qua diximus principali causa, cuius obtentu sunt omnia peragenda." Cassianus, Conlationes, I c. 7, Iohannis Cassiani Conlationuzn Pars Prima, pág. 13. E ainda, Conl. XXI, c. 14, pág. 588 e seg. PL 49 (1874), cl. 489 B.