CAPÍTULO IV. AS ESCOLAS MEDIEVAIS ATÉ O SÉCULO XII.

[133] A. Clausse, A Relatividade Educativa, págs. 41 e 42.

[134] Ib., pág. 42.

[135] Ruy Afonso da Costa Nunes, História da Educação na Antigüidade Cristã, págs. 210-211.

[136] Ozanam, Dante et la Philosophie Catholique au Treizième Siècle. Discours Préliminaire, págs. 10-11.

[137] Prisciani Grammatici Institutionum Grammaticarum Volumen Maius continens libros sedecim priores ac Volumen Minus continens artis grammaticae libros decimum septimum et octavum sive de Constructione libros duos.

O estudante de latim na Idade Média aprendia de cor a ars minor (as oito partes da oração) e a ars maior de Donato e passava, em seguida, à Institutio Grammatica de Prisciano. "Esta obra, composta em Bizâncio no começo do século VI (dois alentados volumes na edição moderna), é o que há de mais exaustivo sobre o assunto. Como reproduzia numerosos exemplos dos autores clássicos, tornou-se fonte de conhecimentos literários básicos. Só por volta de 1200 foram compostas novas gramáticas, para sistematizar a matéria, lógica e especulativamente: o Doctrinale de Alexandre de Villedieu (1199) e o Graecismus de Eberardo de Béthune (+1212)." Curtius, Literatura Européia e Idade Média Latina, pág. 45.

[138] Esses cuidados referem-se aos salários dos professores de gramática, retórica e direito. Atente-se para o elogio da gramática: "Prima enim grammaticorum schola est fundamentam pulcherrimum literarum, mater gloriosa facundiae... Est Grammatica magistra verborum, ornatrix humani generis, quae per exercitationem pulcherrimae lectionis, Antiquorum nos cognoscitur iuvare consiliis." Cassiodorus, `Variaram', Liber IX, 21, in Opera quae exstant, pág. 606. PL 69 (1865), cl. 787 B.

Salvioli adverte que a destruição espalhada pelos lombardos só atingiu uma parte restrita da Itália. As cidades de Bolonha, Ravena, Roma, Nápoles e outras, e toda a Itália meridional e a Sicília, permaneceram fora do domínio lombardo: " ... e in queste parti vedremo non interrotta la tradizione scolastica." Salvioli, L'istruzione pubblica in Italia nei secoli VIII, IX e X, pág. 10.

[139] "Conspirant multi adolescentes, et transferunt se ad aliam; desertores fidei, et quibus prae pecuniae charitate justitiae vilis est." S. Augustinus, Confessiones, Lib. V, cap. 12, 22. PL 32 (1877), cl. 716.

[140] Codex Iuris Canonici, cânon 216.

[141] "Et ut ante 25 annis aetatis annos nec clerici ordinentur, nec virginea consecrentur. Ut primam Scripturis divinis instructi, vel ab infantis eruditi propter fidei professionem et assertionem clerici promoveantur." PL 56 (1865), cl. 420 B - 421 A.

[142] "Hoc placuit, ut omnes presbyteri, qui sunt in parrociis constituti, secundam consuetudinem, quam per totam Italiam satis salubriter teneri cognoscemus, iuniores lectores, quantoscumque sine uxoribus habuerent, secura in domo, ubi ipsi habitare videntur, recipiant et eos quomodo boni patres spiritaliter nutrientes psalmis parare, divinis lectionibus insistere et in lege Domini erudire contendant, ut et sibi dignos successores provideant et a Domino proemia aeterna recipiant. Cum vero ad aetatem perfectam pervenerint, si aliquis eorum pro carris fragilitate uxorem habere voluerit, potestas ei ducendi coniungium non negetur." Concilia Galliae (CSEL, Series Latina 148 A), pág. 78, 1. 15; Hefele-Leclercq, Histoire des Concites, Tome II, Deuxième Partie, pág. 1111.

[143] "Orares clerici qui ad operandum validi sunt, et artificiola et litteras discam." "Statuta Ecclesiae Antiqua", 45 (LIII), in Concilia Galliae, A. 314.A 506 (CSEL, Series Latina 148), pág. 173.

[144] "Illiteratos quoque, et nonnulla parte corporis imminutos, Bine alto respectus ad ecclesiasticum didicimus venire servitium. Quod simul antiqua traditio, et apostolicae sedis vetos forma non recipit; quis nec litteris coreus sacris esse potest aptos officüs et vitiosum nihil prorsus Deo offerri legalia praecepta sanxerunt (Lev. XXI; Deut. XVIII). Itaque de caetero modis omnibus haec vitentur, nec quisquam falis suscipiatur ni clerum." S. Gelasius I Papa, Epistola IX, Ad Episcopos Lucaniae, cap. XVI PL 59 (1862), cl. 53 C.

[145] "De his quos voluntas parentum a primis infantiae annis clericatus officio emanciparit, statuimus observandum, ut mox cum detonsi, vel ministerio electorum contraditi fuerint, in domo ecclesiae, sub episcopali praesentia, a praeposito sibi debeant erudiri. At ubi octavum decimam aetatis suae compleverint annum, coram tutius cleri plebisque conspecto, voluntas eorum de expetendo conjungio ab episcopo perscrutetur. Quibus si gratia castitatis, Deo inspirante placuit, et professionem castimoniae suae, absque conjugali necessitate se spoponderunt servaturos, hi tanquam appetitores arctissimae viae, lenissimo domini jugo subdantur ac primam subdiaconatus ministerium habita probationis suae a vicesimo anno suscipiant." E depois de haver completado os 25 anos, seja promovido ad officium diaconatus. "Conciliam Toletanum II", C. I, in Mansi, Sacrorum Conciliorum Nova et Amplissima Collectio, t. VIII. Florença, Antônio Zatta, 1762, cl. 785.

[146] "Proinde instituit haec sancta synodus, ut omnes parochitani presbyteri, juxta ut in rebus sibi a Deo creditis sentiunt habere virtutem, de ecclesiae suae familia clericos sibi faciant: quos per bonam voluntatem ita nutriant, ut et officium sanctum digne peragant, et ad servitium suum aptos eos habeant. Hi etiam victum et vestitum dispensatione presbyteri merebuntur, et domino et presbytero suo, atque utilitati ecclesiae fideles esse debent." "Concilium Emeritense" (Mérida), c. XVIII, in Mansi, Sacrorum Conciliorum Nova et Amplissima Collectio, t. XI. Florença, Antônio Zatta, 1765, cl. 85.

[147] "Presbyteri per villas et vicos scholas habeant, et si quilibet fidelium suos parvulos ad discendas litteras eis commendare vult, eos suscipere et docere non renuant, sed cum summa charitate eos doceant... Cum ergo eos docent, nihil ab eis pretii pro hac re exigant, nec aliquid ab eis accipiant, excepto quod eis parentes charitatis studio sua voluntate obtulerint." Theodulfi Aurelianensis Episcopi, Capitula ad Presbyteros Parochiae suae, X, cap. 20. Mansi, Sacrorum Conciliorum Nova et Amplíssima Collectio, t. XIII. Florença, 1767, Antônio Zatta, cl. 998; PL 705, cl. 196 C-D.

Capitulares é o nome dado aos códigos de leis promulgadas em forma de artigos, capítulos, e referiam-se a diferentes matérias: religiosas, civis e militares.

[148] Hefele-Leclercq, Histoire des Conciles. t. III, pág. 13. "Constitutiones Aquisgranenses", 817 Iul., in Monumento Germaniae Historica, Legum Tomus I, pág. 197 e seguintes.

"Na cidade, os clérigos de ordens maiores viviam em comum com o bispo numa dependência da igreja situada no atrium e à qual se dava o nome de conclave episcopal. O átrio era uma espécie de pátio ou claustro, semelhante aos que ainda existem ao lado de algumas catedrais da Idade Média. Precedia a igreja e constava de quatro pórticos laterais sustentados por colunas; o nome atrium veio-lhe da designação dada a uma espécie de vestíbulo que costumava preceder as casas romanas." Fortunato de Almeida, História da Igreja em Portugal, t. I, pág. 83.

No cap. 45 dos Capitula Monachorum de Luís I prescreve-se que só os meninos oblatos (oferecidos pelos pais aos mosteiros) freqüentem a escola monástica: "Ut schola in monasterio non habeatur, nisi eorum qui oblati sunt." MGH, Legam T. I, pág. 202.

Na Capitular aos eclesiásticos, 20, proíbe-se a tonsura (sinal da clericatura) dos meninos contra a vontade dos pais bem como a profissão religiosa das moças: "Ne pueri vero sine voluntate parentum tonsurentur, vel puellae velentur, modis omnibus inhibitum est." Ib., pág. 208.

[149] Segundo Durkheim, pode-se entender agora por que o ensino na Europa permaneceu tanto tempo coisa da Igreja, como que um anexo da religião: "Quand on observe, à une époque un peu plus avancée, cette absorption de l'enseignement par l'Eglise, on pourrait être tenté d'y voir le résultat d'une savante politique; on pourrait croire que l'Église s'est emparé des écoles pour mettre obstacle à toute culture qui fût de nature à gêner la foi. En fait, cette dépendance vient tout simplement de ce que les écoles ont commencé par être l'oeuvre de l'Église; c'est l'Église qui les a appelées à l'existence, et ainsi elles se sont trouvées, dès leur naissance, dès leur conception pour ainsi dire, marquées d'un caractère ecclésiastique dont elles ont eu tant de mal à se dépouiller ensuite. Et, si l'Église a joué ce rôle, c'est qu'elle seule pouvait s'en acquitter." E. Durkheim, L'Évolution Pédagogique en France, págs. 32-33.

[150] Hefele-Leclercq, Histoire des Conciles, t. V, Deuxième Partie, pág. 1101.

[151] Hefele-Leclercq, Histoire des Conciles, t. V. Deuxième Partie, pág. 1341.

[152] "Primus omnium in occidentis partibus monasticam vitam clericali conjunxit: redux nimirum ex Aegypto, ubi exsulans sanctorum monachorum institutum diligenter perquisierat..." PL 12 (1845), cl. 969 A. S. Ambrosius, Ep 63, 66, PL 16 (1880), cl. 1258 B-C/1259 A.

[153] "Statuta Ecclesiae Antiqua I", 5, 45 in Concilia Galliae A. 314-A. 506 (CSEL, Series Latina, 148), págs. 164, 167 e 173.

[154] Posidius, "Vita Sancti Augustini", c. XXV, in Obras de San Agustin, BAC, pág. 382. PL 32 (1877), cl. 54. Cf. ib., cl. 222, § 7.

[155] São Crodegango nasceu em 712 em Hesbaye (Brabante) e faleceu a 6 de março de 766. Irineo Daniele, "S. Crodegango", in Biblioteca Sanctorum, t. IV, cl. 370-372. S. Chrodegangi Metensis Episcopi, Regula Canonicorum, PL 89 (1850), cl. 1078 B-C. O dr. Albert Hauck considera São Crodegango "der bedeutendste der deutschen Bischtife unter Pippin". Kirchengeschichte Deutschlands, zweite Auflage, t. II, pág. 52.

[156] "Concilium Aurelianense", cap. VI, in Mansi, Sacrorum Conciliorum Nova et Amplissima Collectio, t. VIII. Florença, Antônio Zatta, 1762, cl. 360.

[157] "Concilium Toletanum IV", XXV, in Mansi, Sacrorum Conciliorum Nova et Amplissima Collectio, t. X, Florença, 1764, cl. 616.

[158] "De quibusdam locis ad nos refertur, non magistros, neque curam inveniri pro studio litterarum. Idcirco in universis episcopiis, subjectisque plebibus, et aliis locis in quibus necessitas occurrerit, omnino cura et diligentia habeatur, ut magistri et doctores constituantur, qui studia litterarum, liberaliumque artium ac sancta habentes dogmata, assidue doceant, quia in his maxime divina manifestantur atque declarantur mandata." "Concilium Romanum", in Mansi, Sacrorum Conciliorum Nova et Amplissima Collectio, t. XIV, Veneza, Antônio Zatta, 1769, cl. 1008.

[159] Leach, The Medieval Schools in England, pág. 34. "Theodorus, natus Tharso Ciliciae vir et saeculari et divina literatura, et graece instructus et latine..." S. Beda, Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum. Lib. IV, c. 1, PL 95, cl. 172 B. Baedae Opera Historica (Loeb Classical Library), T. II, pág. 4. Junto com Adriano lecionou arte poética, astronomia, aritmética eclesiástica (cf. obra de São Beda, De ratione temporum), latim e grego que os alunos falavam, como se fosse a própria língua. Ib., Lib. IV, c. 2, PL 95, cl. 174 A. Baedae Opera Historica (Loeb Classical Library), T. II, pág. 10. Colgrave, "Theodore of Canterbury, St.", in New Catholic Encyclopedia, vol. 14, pág. 17.

[160] "Proficiente porro doctrina divina sub sancto et cum sancto Augustino, in monasterio Deo servientes ecclesiae Hipponensi clerici ordinari coeperunt " Do mosteiro de Hipona, declara Posídio, saíram homens venerandos, continentes e doutos que dilataram a Igreja e fundaram mosteiros. Posidius, "Vita Sancti Augustini", cap. XI, in Obras de San Agustin, BAC, pág. 374, PL 32 (1877), cl. 42. "Cum ipso semper clerici, una etiam domo ac mensa sumptibusque communibus alebantur et vestiebantur." Ib., cap. XXV, in Obras de San Agustin, BAC, pág. 400, PL 32 (1877), cl. 54.

Mário Martins, depois de se referir aos escritos de São Martinho Dumiense, afirma: "Todos estes livrinhos foram escritos em terra portuguesa. O seu autor, abade dum convento dos arredores de Braga e, mais tarde, bispo daquela diocese, entra na nossa cultura antiga, pelo menos como um dos seus maiores mestres." M. Martins, Correntes da Filosofia Religiosa em Braga, pág. 224. Santo Isidoro de Sevilha ao falar de São Martinho de Dume no seu De viris illustribus, cap. XXXV, diz que das partes do Oriente ele veio para a Galiza onde restaurou igrejas e fundou mosteiros, ecclesias confirmavit, monasteria condidit. PL 83 (1862), cl. 1100 B.

Santo Isidoro acrescenta: "copiosaque praecepta piae institutionis constituit", estabeleceu copiosos preceitos de piedoso ensino. Ora, sabe-se que São Martinho de Dume compilou pequena coleção de cânones extraídos dos concílios orientais, espanhóis e africanos, a fim de orientar a vida dos clérigos: "Incipit praefatio sancti Martini Braccarensis Episcopi in Libro Capitulorum ex Graecorum Synodis collectorum." Migne, PL 130 (1880), cl. 575 C. Cânon 46: "Si quis obligatus est tributo servili, vel aliqua conditione, vel patrocínio cuiuslibet, non est ordinandus clericus, nisi probatae vitae fuerit, et patroni consensus accesserit." Ib., cl. 584 D. Essa regra alude à possível ou eventual condição servil, do ponto de vista social, dos clérigos que deveriam ser ordenados sacerdotes.

[161] Dom Jean Leclercq, L'Amour des Lettres et le Désir de Dieu, pág. 28; cap. IX, pág. 179 e seguintes.

[162] "Factusque presbyter monasterium intra ecclesianm mox instituit, et cum Dei servis vivere coepit secundum modum et regulam sub sanctis apostolis constitutam." Posidius, "Vita Sancti Augustini", c. V, in Obras de San Agustin, BAC, T. I, pág. 346, PL 32 (1877), cl. 37.

[163] S. Augustinus, Regula Secunda, PL 32 (1877), cl. 1450.

[164] S. Augustinus "De opere monachorum", XXV, 33, in Obras de San Agustin, T. XII, pág. 752, PL 40 (1887), cl. 573.

[165] "Regula Monachorum ex scriptis Hieronymi collecta", in PL 30 (1846), cap. XIV, cl. 353. "Si quid in eis (filósofos) utile reperimus, ad nostrum dogma convertimus. Si quid vero superfluum, de idolis, de amore, de cura saecularium rerum, haec radimus, his calvitium inducimus, haec in unguium morem ferro acutissimo desecamus." Ib., cl. 356 A. Esse conselho tornou-se uma regra de ouro dos estudos monásticos.

[166] Gustave Bardy, "Les Origines des écoles monastiques en Occident", in Sacris Erudiri, T. V, pág. 91, 104.

[167] S. Basilius Magnus, "Regulae Fusius Fractatae. Interrogatio XV", in Patrologia Graeca, T. 31 (1885), cl. 951-958.

[168] Ib., PG 31 (1885), cl. 954 A.

[169] Montalembert, Les Moines d'Occident, T. VI, chap. IV, págs. 142-143.

[170] Léon Maitre, Les Écoles Épiscopales et Monastiques en Occident avant les Universités (768-1180), págs. 1-3.

[171] Montalembert, Les Moines d'Occident, T. VI, pág. 162.

[172] Montalembert, ib., pág. 163.

[173] Regra de São Bento, tradução de D. João Enout, pág. 115.

[174] "Esta disposição está de acordo com os métodos pedagógicos daquele tempo." Dom Ildefonso Herwegen O.S.B., Sentido e Espírito da Regra de São Bento, pág. 272. Eadmero conta na Vida de Santo Anselmo interessante episódio a respeito da pedagogia beneditina. Um abade famoso queixou-se a Santo Anselmo da perversidade e incorrigibilidade crescente dos meninos educados no mosteiro, apesar dos incessantes castigos, dos golpes e dos açoites. Santo Anselmo deu-lhe preciosos conselhos, dizendo-lhe que obteria excelentes resultados, se usasse de moderação e temperasse os corretivos corporais com um toque de bondade paternal. Eadmero, "Vida de Santo Anselmo", in Obras Completas de Santo Anselmo, T. I, pág. 22. PL 158 (1853 ), cl. 67 B-C.

[175] "Coepere etiam tunc ad eum Romanae urbis nobiles et religiosi concurrere, suosque ei filios omnipotente Domino nutriendos dare." S. Gregorii Magno, "Dialogorum", Lib lI, c. 3, in San Benito, su Vida y su Regla, pág. 186. Vida e Milagres de São Bento. Livro Segundo dos Diálogos de S. Gregório Magno, pág. 27. Veja-se a tal respeito A. Ildefonso, Cardeal Schuster O.S.B., História de São Bento e de seu Tempo, pág. 106.

[176] Dom Ildefonso Herwegen O.S.B., Sentido e Espírito da Regra de São Bento, pág. 286. Aliás, diz Dom Ildefonso que, ao instituir a obrigação do trabalho monástico, São Bento dotou a sua obra de um fomento cultural. O primeiro guia importante para o trabalho dos monges já havia sido composto por Agostinho, o grande mestre do mundo latino, na obra intitulada "De opere monachorum". Ele, porém, não foi além da doutrina. São Bento foi quem a fez passar da teoria à prática, adaptando-a concretamente aos mosteiros ocidentais, pois a obra de Agostinho lhe era conhecida e foi por ele utilizada. Quanto ao modo, âmbito e tempo, tornou-se o opus secundariurn uma das obrigações monásticas, um serviço igualmente divino, ao lado do Opus Dei. "Ora et labora" exprime, em forma de provérbio, a idéia que S. Bento tinha do estado monástico. Ib., pág. 284.

[177] Dom Jean Leclercq, LAmour dos Lettres et le Désir de Dieu, págs. 18-19.

[178] São Ferreol de Uzès, Regula ad Monachos, cap. XI, PL 66 (1866), cl. 963 13 - 964 A.

[179] Santos Padres Españoles, T. II, págs. 99, 103, 121, 143-144.

[180] Pe. Avelino de Jesus da Costa, "São Frutuoso", in Joel Serrão, Dicionário de História de Portugal, vol. II, pág. 308.

[181] Sobre São Martinho de Dume cf. Mário Martins, S. J., Correntes da Filosofia Religiosa em Braga (Séculos IV-VII), cap. VIII: S. Martinho de Dume, pág. 215 e seguintes. A respeito da obra de Pascácio, cf. José Geraldes Freire, A versão latina por Pascácio de Dume dos Apophthegmata Patrum, 2 vol.

[182] Acrescenta Fortunato que, "segundo o diácono Paulo, havia no século VII, no mosteiro Caulianense, a duas léguas de Mérida, pueri parvuli que sub paedagogorum disciplina, in scholis, litteras srudebant. O mesmo diz o abade Valério da província da Galiza". Fortunato de Almeida, História da Igreja em Portugal, T. I, pág. 82.

[183] Mário Martins, S. J., Correntes da Filosofia Religiosa em Braga (Séculos IV-VII), pág. 301.

[184] Frei José Mattoso, A cultura monástica em Portugal (711-1200), págs. 4-5.

[185] Ozanam, Dante et la Philosophie Catholique au Treizième Siècle, Discours Préliminaire, pág. 5.

[186] Hanson, The Early Monastic Schools of Ireland, pág. 10.

[187] Ib., pág. 10.

[188] Putman Fennel Jones acha que as escolas surgidas na Grã-Bretanha, em conseqüência da missão beneditina enviada pelo papa São Gregório Magno, tiveram caráter exclusivamente religioso. O esplendor literário das escolas anglo-saxônicas foi irradiado primeiramente por Teodoro e Adriano, "the intellectual leaders of Europe". "The Gregorian Mission and English Education" in Speculum, vol. II, págs. 335-348.

[189] Sanctus Gregorius Magnus, Dialogorum L. II, c. XXXV.