|
[133] A. Clausse, A Relatividade Educativa,
págs. 41 e 42.
[134] Ib., pág. 42.
[135] Ruy Afonso da Costa Nunes, História da
Educação na Antigüidade Cristã, págs.
210-211.
[136] Ozanam, Dante et la Philosophie Catholique au
Treizième Siècle. Discours Préliminaire, págs.
10-11.
[137] Prisciani Grammatici Institutionum Grammaticarum
Volumen Maius continens libros sedecim priores ac
Volumen Minus continens artis grammaticae libros decimum
septimum et octavum sive de Constructione libros duos.
O estudante de latim na Idade Média aprendia de cor a
ars minor (as oito partes da oração) e a ars maior de
Donato e passava, em seguida, à Institutio Grammatica
de Prisciano. "Esta obra, composta em Bizâncio no
começo do século VI (dois alentados volumes na
edição moderna), é o que há de mais exaustivo sobre o
assunto. Como reproduzia numerosos exemplos dos autores
clássicos, tornou-se fonte de conhecimentos literários
básicos. Só por volta de 1200 foram compostas novas
gramáticas, para sistematizar a matéria, lógica e
especulativamente: o Doctrinale de Alexandre de
Villedieu (1199) e o Graecismus de Eberardo de
Béthune (+1212)." Curtius, Literatura
Européia e Idade Média Latina, pág. 45.
[138] Esses cuidados referem-se aos salários dos
professores de gramática, retórica e direito.
Atente-se para o elogio da gramática: "Prima enim
grammaticorum schola est fundamentam pulcherrimum
literarum, mater gloriosa facundiae... Est Grammatica
magistra verborum, ornatrix humani generis, quae per
exercitationem pulcherrimae lectionis, Antiquorum nos
cognoscitur iuvare consiliis." Cassiodorus,
`Variaram', Liber IX, 21, in Opera quae
exstant, pág. 606. PL 69 (1865), cl.
787 B.
Salvioli adverte que a destruição espalhada pelos
lombardos só atingiu uma parte restrita da Itália. As
cidades de Bolonha, Ravena, Roma, Nápoles e
outras, e toda a Itália meridional e a Sicília,
permaneceram fora do domínio lombardo: " ... e in
queste parti vedremo non interrotta la tradizione
scolastica." Salvioli, L'istruzione pubblica in
Italia nei secoli VIII, IX e X, pág. 10.
[139] "Conspirant multi adolescentes, et transferunt se
ad aliam; desertores fidei, et quibus prae pecuniae
charitate justitiae vilis est." S. Augustinus,
Confessiones, Lib. V, cap. 12, 22. PL 32
(1877), cl. 716.
[140] Codex Iuris Canonici, cânon 216.
[141] "Et ut ante 25 annis aetatis annos nec clerici
ordinentur, nec virginea consecrentur. Ut primam
Scripturis divinis instructi, vel ab infantis eruditi
propter fidei professionem et assertionem clerici
promoveantur." PL 56 (1865), cl. 420 B -
421 A.
[142] "Hoc placuit, ut omnes presbyteri, qui sunt in
parrociis constituti, secundam consuetudinem, quam per
totam Italiam satis salubriter teneri cognoscemus,
iuniores lectores, quantoscumque sine uxoribus habuerent,
secura in domo, ubi ipsi habitare videntur, recipiant et
eos quomodo boni patres spiritaliter nutrientes psalmis
parare, divinis lectionibus insistere et in lege Domini
erudire contendant, ut et sibi dignos successores
provideant et a Domino proemia aeterna recipiant. Cum
vero ad aetatem perfectam pervenerint, si aliquis eorum
pro carris fragilitate uxorem habere voluerit, potestas ei
ducendi coniungium non negetur." Concilia Galliae
(CSEL, Series Latina 148 A), pág. 78,
1. 15; Hefele-Leclercq, Histoire des Concites,
Tome II, Deuxième Partie, pág. 1111.
[143] "Orares clerici qui ad operandum validi sunt, et
artificiola et litteras discam." "Statuta Ecclesiae
Antiqua", 45 (LIII), in Concilia Galliae,
A. 314.A 506 (CSEL, Series Latina
148), pág. 173.
[144] "Illiteratos quoque, et nonnulla parte corporis
imminutos, Bine alto respectus ad ecclesiasticum
didicimus venire servitium. Quod simul antiqua traditio,
et apostolicae sedis vetos forma non recipit; quis nec
litteris coreus sacris esse potest aptos officüs et
vitiosum nihil prorsus Deo offerri legalia praecepta
sanxerunt (Lev. XXI; Deut. XVIII). Itaque
de caetero modis omnibus haec vitentur, nec quisquam falis
suscipiatur ni clerum." S. Gelasius I Papa,
Epistola IX, Ad Episcopos Lucaniae, cap. XVI
PL 59 (1862), cl. 53 C.
[145] "De his quos voluntas parentum a primis infantiae
annis clericatus officio emanciparit, statuimus
observandum, ut mox cum detonsi, vel ministerio electorum
contraditi fuerint, in domo ecclesiae, sub episcopali
praesentia, a praeposito sibi debeant erudiri. At ubi
octavum decimam aetatis suae compleverint annum, coram
tutius cleri plebisque conspecto, voluntas eorum de
expetendo conjungio ab episcopo perscrutetur. Quibus si
gratia castitatis, Deo inspirante placuit, et
professionem castimoniae suae, absque conjugali
necessitate se spoponderunt servaturos, hi tanquam
appetitores arctissimae viae, lenissimo domini jugo
subdantur ac primam subdiaconatus ministerium habita
probationis suae a vicesimo anno suscipiant." E depois
de haver completado os 25 anos, seja promovido ad
officium diaconatus. "Conciliam Toletanum II", C.
I, in Mansi, Sacrorum Conciliorum Nova et
Amplissima Collectio, t. VIII. Florença,
Antônio Zatta, 1762, cl. 785.
[146] "Proinde instituit haec sancta synodus, ut omnes
parochitani presbyteri, juxta ut in rebus sibi a Deo
creditis sentiunt habere virtutem, de ecclesiae suae
familia clericos sibi faciant: quos per bonam voluntatem
ita nutriant, ut et officium sanctum digne peragant, et
ad servitium suum aptos eos habeant. Hi etiam victum et
vestitum dispensatione presbyteri merebuntur, et domino et
presbytero suo, atque utilitati ecclesiae fideles esse
debent." "Concilium Emeritense" (Mérida), c.
XVIII, in Mansi, Sacrorum Conciliorum Nova et
Amplissima Collectio, t. XI. Florença, Antônio
Zatta, 1765, cl. 85.
[147] "Presbyteri per villas et vicos scholas habeant,
et si quilibet fidelium suos parvulos ad discendas litteras
eis commendare vult, eos suscipere et docere non renuant,
sed cum summa charitate eos doceant... Cum ergo eos
docent, nihil ab eis pretii pro hac re exigant, nec
aliquid ab eis accipiant, excepto quod eis parentes
charitatis studio sua voluntate obtulerint." Theodulfi
Aurelianensis Episcopi, Capitula ad Presbyteros
Parochiae suae, X, cap. 20. Mansi, Sacrorum
Conciliorum Nova et Amplíssima Collectio, t.
XIII. Florença, 1767, Antônio Zatta, cl.
998; PL 705, cl. 196 C-D.
Capitulares é o nome dado aos códigos de leis
promulgadas em forma de artigos, capítulos, e
referiam-se a diferentes matérias: religiosas, civis e
militares.
[148] Hefele-Leclercq, Histoire des Conciles. t.
III, pág. 13. "Constitutiones
Aquisgranenses", 817 Iul., in Monumento
Germaniae Historica, Legum Tomus I, pág. 197 e
seguintes.
"Na cidade, os clérigos de ordens maiores viviam em
comum com o bispo numa dependência da igreja situada no
atrium e à qual se dava o nome de conclave episcopal. O
átrio era uma espécie de pátio ou claustro, semelhante
aos que ainda existem ao lado de algumas catedrais da
Idade Média. Precedia a igreja e constava de quatro
pórticos laterais sustentados por colunas; o nome atrium
veio-lhe da designação dada a uma espécie de vestíbulo
que costumava preceder as casas romanas." Fortunato de
Almeida, História da Igreja em Portugal, t. I,
pág. 83.
No cap. 45 dos Capitula Monachorum de Luís I
prescreve-se que só os meninos oblatos (oferecidos pelos
pais aos mosteiros) freqüentem a escola monástica:
"Ut schola in monasterio non habeatur, nisi eorum qui
oblati sunt." MGH, Legam T. I, pág. 202.
Na Capitular aos eclesiásticos, 20, proíbe-se a
tonsura (sinal da clericatura) dos meninos contra a
vontade dos pais bem como a profissão religiosa das
moças: "Ne pueri vero sine voluntate parentum
tonsurentur, vel puellae velentur, modis omnibus
inhibitum est." Ib., pág. 208.
[149] Segundo Durkheim, pode-se entender agora por que
o ensino na Europa permaneceu tanto tempo coisa da
Igreja, como que um anexo da religião: "Quand on
observe, à une époque un peu plus avancée, cette
absorption de l'enseignement par l'Eglise, on
pourrait être tenté d'y voir le résultat d'une savante
politique; on pourrait croire que l'Église s'est
emparé des écoles pour mettre obstacle à toute culture
qui fût de nature à gêner la foi. En fait, cette
dépendance vient tout simplement de ce que les écoles ont
commencé par être l'oeuvre de l'Église; c'est
l'Église qui les a appelées à l'existence, et ainsi
elles se sont trouvées, dès leur naissance, dès leur
conception pour ainsi dire, marquées d'un caractère
ecclésiastique dont elles ont eu tant de mal à se
dépouiller ensuite. Et, si l'Église a joué ce
rôle, c'est qu'elle seule pouvait s'en acquitter."
E. Durkheim, L'Évolution Pédagogique en France,
págs. 32-33.
[150] Hefele-Leclercq, Histoire des Conciles, t.
V, Deuxième Partie, pág. 1101.
[151] Hefele-Leclercq, Histoire des Conciles, t.
V. Deuxième Partie, pág. 1341.
[152] "Primus omnium in occidentis partibus monasticam
vitam clericali conjunxit: redux nimirum ex Aegypto,
ubi exsulans sanctorum monachorum institutum diligenter
perquisierat..." PL 12 (1845), cl. 969
A. S. Ambrosius, Ep 63, 66, PL 16
(1880), cl. 1258 B-C/1259 A.
[153] "Statuta Ecclesiae Antiqua I", 5, 45 in
Concilia Galliae A. 314-A. 506 (CSEL,
Series Latina, 148), págs. 164, 167 e
173.
[154] Posidius, "Vita Sancti Augustini", c.
XXV, in Obras de San Agustin, BAC, pág.
382. PL 32 (1877), cl. 54. Cf. ib.,
cl. 222, § 7.
[155] São Crodegango nasceu em 712 em Hesbaye
(Brabante) e faleceu a 6 de março de 766. Irineo
Daniele, "S. Crodegango", in Biblioteca
Sanctorum, t. IV, cl. 370-372. S.
Chrodegangi Metensis Episcopi, Regula Canonicorum,
PL 89 (1850), cl. 1078 B-C. O dr.
Albert Hauck considera São Crodegango "der
bedeutendste der deutschen Bischtife unter Pippin".
Kirchengeschichte Deutschlands, zweite Auflage, t.
II, pág. 52.
[156] "Concilium Aurelianense", cap. VI, in
Mansi, Sacrorum Conciliorum Nova et Amplissima
Collectio, t. VIII. Florença, Antônio Zatta,
1762, cl. 360.
[157] "Concilium Toletanum IV", XXV, in
Mansi, Sacrorum Conciliorum Nova et Amplissima
Collectio, t. X, Florença, 1764, cl. 616.
[158] "De quibusdam locis ad nos refertur, non
magistros, neque curam inveniri pro studio litterarum.
Idcirco in universis episcopiis, subjectisque plebibus,
et aliis locis in quibus necessitas occurrerit, omnino
cura et diligentia habeatur, ut magistri et doctores
constituantur, qui studia litterarum, liberaliumque
artium ac sancta habentes dogmata, assidue doceant, quia
in his maxime divina manifestantur atque declarantur
mandata." "Concilium Romanum", in Mansi, Sacrorum
Conciliorum Nova et Amplissima Collectio, t. XIV,
Veneza, Antônio Zatta, 1769, cl. 1008.
[159] Leach, The Medieval Schools in England,
pág. 34. "Theodorus, natus Tharso Ciliciae vir et
saeculari et divina literatura, et graece instructus et
latine..." S. Beda, Historia Ecclesiastica
Gentis Anglorum. Lib. IV, c. 1, PL 95, cl.
172 B. Baedae Opera Historica (Loeb Classical
Library), T. II, pág. 4. Junto com Adriano
lecionou arte poética, astronomia, aritmética
eclesiástica (cf. obra de São Beda, De ratione
temporum), latim e grego que os alunos falavam, como
se fosse a própria língua. Ib., Lib. IV, c.
2, PL 95, cl. 174 A. Baedae Opera Historica
(Loeb Classical Library), T. II, pág. 10.
Colgrave, "Theodore of Canterbury, St.", in New
Catholic Encyclopedia, vol. 14, pág. 17.
[160] "Proficiente porro doctrina divina sub sancto et
cum sancto Augustino, in monasterio Deo servientes
ecclesiae Hipponensi clerici ordinari coeperunt " Do
mosteiro de Hipona, declara Posídio, saíram homens
venerandos, continentes e doutos que dilataram a Igreja e
fundaram mosteiros. Posidius, "Vita Sancti
Augustini", cap. XI, in Obras de San Agustin,
BAC, pág. 374, PL 32 (1877), cl.
42. "Cum ipso semper clerici, una etiam domo ac mensa
sumptibusque communibus alebantur et vestiebantur."
Ib., cap. XXV, in Obras de San Agustin,
BAC, pág. 400, PL 32 (1877), cl.
54.
Mário Martins, depois de se referir aos escritos de
São Martinho Dumiense, afirma: "Todos estes
livrinhos foram escritos em terra portuguesa. O seu
autor, abade dum convento dos arredores de Braga e, mais
tarde, bispo daquela diocese, entra na nossa cultura
antiga, pelo menos como um dos seus maiores mestres."
M. Martins, Correntes da Filosofia Religiosa em
Braga, pág. 224. Santo Isidoro de Sevilha ao
falar de São Martinho de Dume no seu De viris
illustribus, cap. XXXV, diz que das partes do
Oriente ele veio para a Galiza onde restaurou igrejas e
fundou mosteiros, ecclesias confirmavit, monasteria
condidit. PL 83 (1862), cl. 1100 B.
Santo Isidoro acrescenta: "copiosaque praecepta piae
institutionis constituit", estabeleceu copiosos preceitos
de piedoso ensino. Ora, sabe-se que São Martinho de
Dume compilou pequena coleção de cânones extraídos dos
concílios orientais, espanhóis e africanos, a fim de
orientar a vida dos clérigos: "Incipit praefatio sancti
Martini Braccarensis Episcopi in Libro Capitulorum ex
Graecorum Synodis collectorum." Migne, PL 130
(1880), cl. 575 C. Cânon 46: "Si quis
obligatus est tributo servili, vel aliqua conditione, vel
patrocínio cuiuslibet, non est ordinandus clericus, nisi
probatae vitae fuerit, et patroni consensus accesserit."
Ib., cl. 584 D. Essa regra alude à possível ou
eventual condição servil, do ponto de vista social, dos
clérigos que deveriam ser ordenados sacerdotes.
[161] Dom Jean Leclercq, L'Amour des Lettres et le
Désir de Dieu, pág. 28; cap. IX, pág. 179
e seguintes.
[162] "Factusque presbyter monasterium intra ecclesianm
mox instituit, et cum Dei servis vivere coepit secundum
modum et regulam sub sanctis apostolis constitutam."
Posidius, "Vita Sancti Augustini", c. V, in
Obras de San Agustin, BAC, T. I, pág.
346, PL 32 (1877), cl. 37.
[163] S. Augustinus, Regula Secunda, PL 32
(1877), cl. 1450.
[164] S. Augustinus "De opere monachorum", XXV,
33, in Obras de San Agustin, T. XII, pág.
752, PL 40 (1887), cl. 573.
[165] "Regula Monachorum ex scriptis Hieronymi
collecta", in PL 30 (1846), cap. XIV,
cl. 353. "Si quid in eis (filósofos) utile
reperimus, ad nostrum dogma convertimus. Si quid vero
superfluum, de idolis, de amore, de cura saecularium
rerum, haec radimus, his calvitium inducimus, haec in
unguium morem ferro acutissimo desecamus." Ib., cl.
356 A. Esse conselho tornou-se uma regra de ouro dos
estudos monásticos.
[166] Gustave Bardy, "Les Origines des écoles
monastiques en Occident", in Sacris Erudiri, T.
V, pág. 91, 104.
[167] S. Basilius Magnus, "Regulae Fusius
Fractatae. Interrogatio XV", in Patrologia Graeca,
T. 31 (1885), cl. 951-958.
[168] Ib., PG 31 (1885), cl. 954 A.
[169] Montalembert, Les Moines d'Occident, T.
VI, chap. IV, págs. 142-143.
[170] Léon Maitre, Les Écoles Épiscopales et
Monastiques en Occident avant les Universités
(768-1180), págs. 1-3.
[171] Montalembert, Les Moines d'Occident, T.
VI, pág. 162.
[172] Montalembert, ib., pág. 163.
[173] Regra de São Bento, tradução de D. João
Enout, pág. 115.
[174] "Esta disposição está de acordo com os métodos
pedagógicos daquele tempo." Dom Ildefonso Herwegen
O.S.B., Sentido e Espírito da Regra de São
Bento, pág. 272. Eadmero conta na Vida de Santo
Anselmo interessante episódio a respeito da pedagogia
beneditina. Um abade famoso queixou-se a Santo Anselmo
da perversidade e incorrigibilidade crescente dos meninos
educados no mosteiro, apesar dos incessantes castigos,
dos golpes e dos açoites. Santo Anselmo deu-lhe
preciosos conselhos, dizendo-lhe que obteria excelentes
resultados, se usasse de moderação e temperasse os
corretivos corporais com um toque de bondade paternal.
Eadmero, "Vida de Santo Anselmo", in Obras
Completas de Santo Anselmo, T. I, pág. 22.
PL 158 (1853 ), cl. 67 B-C.
[175] "Coepere etiam tunc ad eum Romanae urbis nobiles
et religiosi concurrere, suosque ei filios omnipotente
Domino nutriendos dare." S. Gregorii Magno,
"Dialogorum", Lib lI, c. 3, in San Benito, su
Vida y su Regla, pág. 186. Vida e Milagres de
São Bento. Livro Segundo dos Diálogos de S.
Gregório Magno, pág. 27. Veja-se a tal respeito
A. Ildefonso, Cardeal Schuster O.S.B.,
História de São Bento e de seu Tempo, pág.
106.
[176] Dom Ildefonso Herwegen O.S.B., Sentido e
Espírito da Regra de São Bento, pág. 286.
Aliás, diz Dom Ildefonso que, ao instituir a
obrigação do trabalho monástico, São Bento dotou a
sua obra de um fomento cultural. O primeiro guia
importante para o trabalho dos monges já havia sido
composto por Agostinho, o grande mestre do mundo latino,
na obra intitulada "De opere monachorum". Ele,
porém, não foi além da doutrina. São Bento foi quem
a fez passar da teoria à prática, adaptando-a
concretamente aos mosteiros ocidentais, pois a obra de
Agostinho lhe era conhecida e foi por ele utilizada.
Quanto ao modo, âmbito e tempo, tornou-se o opus
secundariurn uma das obrigações monásticas, um serviço
igualmente divino, ao lado do Opus Dei. "Ora et
labora" exprime, em forma de provérbio, a idéia que
S. Bento tinha do estado monástico. Ib., pág.
284.
[177] Dom Jean Leclercq, LAmour dos Lettres et le
Désir de Dieu, págs. 18-19.
[178] São Ferreol de Uzès, Regula ad Monachos,
cap. XI, PL 66 (1866), cl. 963 13 -
964 A.
[179] Santos Padres Españoles, T. II, págs.
99, 103, 121, 143-144.
[180] Pe. Avelino de Jesus da Costa, "São
Frutuoso", in Joel Serrão, Dicionário de
História de Portugal, vol. II, pág. 308.
[181] Sobre São Martinho de Dume cf. Mário
Martins, S. J., Correntes da Filosofia Religiosa
em Braga (Séculos IV-VII), cap. VIII:
S. Martinho de Dume, pág. 215 e seguintes. A
respeito da obra de Pascácio, cf. José Geraldes
Freire, A versão latina por Pascácio de Dume dos
Apophthegmata Patrum, 2 vol.
[182] Acrescenta Fortunato que, "segundo o diácono
Paulo, havia no século VII, no mosteiro
Caulianense, a duas léguas de Mérida, pueri parvuli
que sub paedagogorum disciplina, in scholis, litteras
srudebant. O mesmo diz o abade Valério da província da
Galiza". Fortunato de Almeida, História da Igreja
em Portugal, T. I, pág. 82.
[183] Mário Martins, S. J., Correntes da
Filosofia Religiosa em Braga (Séculos
IV-VII), pág. 301.
[184] Frei José Mattoso, A cultura monástica em
Portugal (711-1200), págs. 4-5.
[185] Ozanam, Dante et la Philosophie Catholique au
Treizième Siècle, Discours Préliminaire, pág.
5.
[186] Hanson, The Early Monastic Schools of
Ireland, pág. 10.
[187] Ib., pág. 10.
[188] Putman Fennel Jones acha que as escolas surgidas
na Grã-Bretanha, em conseqüência da missão
beneditina enviada pelo papa São Gregório Magno,
tiveram caráter exclusivamente religioso. O esplendor
literário das escolas anglo-saxônicas foi irradiado
primeiramente por Teodoro e Adriano, "the intellectual
leaders of Europe". "The Gregorian Mission and
English Education" in Speculum, vol. II, págs.
335-348.
[189] Sanctus Gregorius Magnus, Dialogorum L.
II, c. XXXV.
|
|