CAPÍTULO VI. OS PROGRAMAS DE ENSINO E A CONSCIÊNCIA PEDAGÓGICA DA PRIMEIRA IDADE MÉDIA.

[220] "Tertius vero liber edocet quomodo omnia quae in divinis libris scripta sunt, investiganda sunt atque discenda, nec non et a quae in gentilium studiis et artibus ecclesiastico viro scrutari utilia sunt." Beati Rabani Mauri De Clericorum Institutione ad Heistulphum Archiepiscopum Libri Tres. Praefatio, Migne PL 107 (1862), cl. 296 B. No livro III a apresentação das estritas artes liberais ocupa os capítulos XVIII a XXV, oito capítulos. Acontece que, além de consagrar um capítulo a cada uma das artes do quadrívio, Rábano dedica o XXI à matemática, como introdução ao estudo das disciplinas matemáticas. E ao tratar da dialética no capítulo XX, realça a sua importância para a refutação dos sofismas heréticos. E logo depois de tratar da astronomia, Rábano discorre no capítulo XXVI sobre os livros dos filósofos. Quando se lê o texto da Patrologia Latina parece que tudo na obra de Rábano é original, mas, na edição crítica de Aloisius Knoepfler, os excertos do De Doctrina Christiana de Santo Agostinho são escritos em letras cursivas, e aí se percebe que Rábano no seu livro III do De Clericorum Institutione apenas fez uma cuidadosa compilação a respeito das artes liberais, sem nada ter de original.

[221] Quem quiser mais informações sobre o ensino da retórica, ficará satis feito com o bom artigo de Richard McKeon na revista Speculum (1942) "The Rhetoric in the Middle Ages".

[222] Veja-se o que escrevi longamente sobre esse assunto no meu livro Gênese, Significado e Ensino da Filosofia no Século X11, especialmente na segunda parte, pág. 129 e seguintes. Van de Vyver observa que, se as traduções feitas por Boécio dos Analíticos, Tópicos e Refutações Sofísticas se perderam juntamente com os respectivos comentários, até mesmo a tradução e os comentários das Categorias e do Peri Hermeneias foram postergados por tratados de importância inferior. Cf. Les Étapes du Développement Philosophique du Haut Moyen Âge. Como diz Chenu O. P., contrariamente a uma visão sumária da lógica na Idade Média, as obras pessoais e os comentários de Boécio foram estudados de modo irregular. No século IX foram eficazes as suas obras teológicas (opuscula sacra) e a Consolatio Philosophiae. Só no fim do século X, com Gerberto, principiou a leitura regular das suas obras lógicas (Logica vetus). M. D. Chenu O. P., "Aetas Boetiana", in La Théologie au Douzième Siècle, pág. 142. Sobre o mesmo assunto veja-se, ainda, J. Isaac O. P., Le Peri Hermeneias en Occident de Boèce d Saint Thomas, pág. 15 e seguintes.

[223] "Inter omnes priscae autoritatis viros qui, Pythagora duce, puriore mentis ratione viguerunt, constare manifestum est haud quemquam in philosophiae disciplinis ad cumulum perfectionis evadere, nisi cui talis prudentiae nobilitas quodam quasi quadrivio vestigatur, quod recte solertiam intuentis non latebit." Boethius, De Arithmetica Libri Duo, Lib. I, c. 1, PL 63 (1882), cl. 1079 D.

[224] Pio Rajna, Le denominazioni "Trivium" e "Quadrivium", in Studi Medievali, I.

[225] August Messer Geschichte der Pädagogik, vol. I, págs. 67-83. O Diário de Valafrido Estrabão foi publicado pela primeira vez nos Jahresberichten da fundação beneditina de Nossa Senhora de Einsiedeln de 1856 e 1857. Valafrido era alemão. Nasceu em 806, foi educado na escola "externa" do mosteiro de Reichenau. Ingressou mais tarde na Ordem, tornou-se abade em 842 e morreu em 849. Messer, ib., pág. 67.

[226] "Walther von Speyer liess in einem dichterischen Bilde die Urania ais Repräsentantin der Astronomie tägfich von neuem mil Anbruch der Dunkelheit die bekannten fünf Parallelkreise schlagen." Peter Vossen, Der Libellus Scolasticus des Walther von Speyer, pág. 170

[227] Louis Bréhier, "Notes sor l'histoire de l'enseignement supérieur à Constatinople", in Byzantion, Tome III (1926), pág. 75.

[228] Ruy Afonso da Costa Nunes, História da Educação na Antigüidade Cristã, pág. 26.

[229]

"Caelica regna monet primam tibi quaerere Christus...
Sitque statuta dies venaticis utier armis,
Sitque statuta dies utiliora sequi
Nec puer esse velis iam nunc aetate nec actu,
Esto vir: hoc quoque, rex, nomen habere vales."

Ermol Le Noir, Poème sur Louis le Pieux et Épitres au Roi Pépin, pág. 220.

[230] Dhuoda, Manuel pour mon fils, pág. 26.

[231] Sanctus Paulinus Patriarcha Aquileiensis (cerca de 750-11 de janeiro de 802), Liber Exhortationis vulgo De Salutaribus Documentis ad Henricum comitem seu Ducem Forojuliensem scriptus, ut videtur, circa an. 795. Migne PL 99 (1864), cl. 197 C - 282 C.

Smaragdus, Via regia ad Ludovicum Pium. Migne PL 102 (1865), cl. 931 C - 970 C. Certas sentenças dessa obra ainda são atualíssimas como, por exemplo: "Judicibus ergo tuis praecipe, rex, ut nullum pro justitia praemium istius saeculi requirant." Cap. 28, cl. 966 B.

Sedulius Scotus, Liber de Rectoribus Christianis ad Carolum Magnum vel Ludovicum Pium. Migne PL 103 (nova editio Turnholti Belgium, Brepols, sem data), cl. 291 D-332 C. O subtítulo define os propósitos da obra: "De rectoribus christianis et convenientibus regulis quibus est res publica rite gubernanda."

Jonas de Orleães (antes de 780-843), De institutione laicali, in Migne PL 106 cl. 121 D-278 B. De institutione regia ad Pippinum Regem, Migne PL 106 (1864), cl. 279 C - 306 A.

Hincmar de Reims (845-882), De ordine palatii et institutione regia. Na Patrologia latina há passos sobre o mesmo tema in Opuscula et Epistolae, in Migne PL 126 (1879), cl. 79 B-648 C.

Alcuinus, De virtutibus et vitus liber ad Widonem comitem, in Migne PL 101 (1863), cl. 613 - 638.

[232] Alcuinus, "Versos de Sanctis Euboricensis Ecclesiae", in Alcuini Carmina in Poetae Latini Aevi Carolini. Ed. Ernestus Duemmler, Tomus I, págs. 203-204. Veja-se a análise do catálogo dos livros da biblioteca da catedral de York em A. F. The Schools of Medieval England, págs. 60-63.

[233] Frei José Mattoso, A Cultura Monástica em Portugal (711-1200), pág. 34.

[234] R. M. Thomson, "The Library of Bury St. Edmunds Abbey in the eleventh and twelfth centuries", in Speculum, vol. 47.

[235] Jacques Fontaine, Isidore de Séville et la Culture Classique dans l'Espagne Wisigothique, vol. II, pág. 745.

[236] São Beda, In Lucae Evangelium Expositio, Prologus (Corpus Christianorum, 120), pág. 7. Migne PL 92, cl. 304 B.

[237] Sutcliffe, Some footnotes to the Fathers.

[238] J. De Ghellinck, S. J., L'Essor de La Littérature Latine au XIIe siècle, 2e édition, págs. 87-88, 96.

[239] Moses Hadas, Ancilla to Classical Reading, págs. 69-70, 187.

[240] Otto Willmann, Didaktik als Bildungslehre, § 17, 4, pág. 159.

[241] "Die zentrale Stellung des religitisen Elementes, welches das innere Leben des christlichen Mittelalters charakterisiert, bestimmt auch Geist und Richtung seiner Bildungsarbeit." Otto Willmann, ib., pág. 191, § 20, 1, pág. 191.

[242] Émile Durkheim, L'Évolution Pédagogique en France, pág. 40.

[243] "Nobis autem talia respuentibus adest vera Physica in historica narratione, vera Logica in fidei, spei et caritatis contemplatione, vera Ethica in praeceptorum Divinorum executione. Vera sapientia apud solos christianos." "Vila S. Maximini Abbatis Miciacensis", auctore anonymo perantiquo, Prologus, in Mabillon, Acta Santorum Ordinis S. Benedicti, T. I, pág. 582.

[244] Pierre Riché, De l'éducation antique à l'éducation chevaleresque, pág. 31. "Ainsi il nous apparaît que les moines ont redécouvert la nature enfantine et toutes ses richesses." Ib., pág. 33.

[245] Paulus Wareefriede "Commentarium in Regulam S. P. N. Benedicti", c. 37, in Bibliotheca Casinensis, T. IV, pags. 123-124. Depois de apresentar o quadro das idades, diz Paulo: "Et hoc notandum est quis non solam de illis infantibus dicit regula qui usque septem sunt annos; sed etiam post septem." Pela importância pedagógica vejam-se, também, os capítulos 38, 43 e 53.

[246] Loup de Ferrières, Correspondence, Tome II, pags. 216-222.

[247] M. - D. Chenu, O. P., L'éveil de la conscience dans la civilisation médiévale, pags. 17-18.

[248] Gilson, L'Ésprit de la Philosophie Médiévale, chapitre XI: La connaissance de soi-même et le socratisme chrétien, pág. 214 e seguintes.