|
[220] "Tertius vero liber edocet quomodo omnia quae in
divinis libris scripta sunt, investiganda sunt atque
discenda, nec non et a quae in gentilium studiis et
artibus ecclesiastico viro scrutari utilia sunt." Beati
Rabani Mauri De Clericorum Institutione ad
Heistulphum Archiepiscopum Libri Tres. Praefatio,
Migne PL 107 (1862), cl. 296 B. No
livro III a apresentação das estritas artes liberais
ocupa os capítulos XVIII a XXV, oito capítulos.
Acontece que, além de consagrar um capítulo a cada uma
das artes do quadrívio, Rábano dedica o XXI à
matemática, como introdução ao estudo das disciplinas
matemáticas. E ao tratar da dialética no capítulo
XX, realça a sua importância para a refutação dos
sofismas heréticos. E logo depois de tratar da
astronomia, Rábano discorre no capítulo XXVI sobre
os livros dos filósofos. Quando se lê o texto da
Patrologia Latina parece que tudo na obra de Rábano é
original, mas, na edição crítica de Aloisius
Knoepfler, os excertos do De Doctrina Christiana de
Santo Agostinho são escritos em letras cursivas, e aí
se percebe que Rábano no seu livro III do De
Clericorum Institutione apenas fez uma cuidadosa
compilação a respeito das artes liberais, sem nada ter
de original.
[221] Quem quiser mais informações sobre o ensino da
retórica, ficará satis feito com o bom artigo de
Richard McKeon na revista Speculum (1942) "The
Rhetoric in the Middle Ages".
[222] Veja-se o que escrevi longamente sobre esse
assunto no meu livro Gênese, Significado e Ensino da
Filosofia no Século X11, especialmente na segunda
parte, pág. 129 e seguintes. Van de Vyver observa
que, se as traduções feitas por Boécio dos
Analíticos, Tópicos e Refutações Sofísticas se
perderam juntamente com os respectivos comentários, até
mesmo a tradução e os comentários das Categorias e do
Peri Hermeneias foram postergados por tratados de
importância inferior. Cf. Les Étapes du
Développement Philosophique du Haut Moyen Âge. Como
diz Chenu O. P., contrariamente a uma visão sumária
da lógica na Idade Média, as obras pessoais e os
comentários de Boécio foram estudados de modo
irregular. No século IX foram eficazes as suas obras
teológicas (opuscula sacra) e a Consolatio
Philosophiae. Só no fim do século X, com Gerberto,
principiou a leitura regular das suas obras lógicas
(Logica vetus). M. D. Chenu O. P., "Aetas
Boetiana", in La Théologie au Douzième Siècle,
pág. 142. Sobre o mesmo assunto veja-se, ainda,
J. Isaac O. P., Le Peri Hermeneias en Occident
de Boèce d Saint Thomas, pág. 15 e seguintes.
[223] "Inter omnes priscae autoritatis viros qui,
Pythagora duce, puriore mentis ratione viguerunt,
constare manifestum est haud quemquam in philosophiae
disciplinis ad cumulum perfectionis evadere, nisi cui
talis prudentiae nobilitas quodam quasi quadrivio
vestigatur, quod recte solertiam intuentis non latebit."
Boethius, De Arithmetica Libri Duo, Lib. I, c.
1, PL 63 (1882), cl. 1079 D.
[224] Pio Rajna, Le denominazioni "Trivium" e
"Quadrivium", in Studi Medievali, I.
[225] August Messer Geschichte der Pädagogik, vol.
I, págs. 67-83. O Diário de Valafrido
Estrabão foi publicado pela primeira vez nos
Jahresberichten da fundação
beneditina de Nossa Senhora de
Einsiedeln de 1856 e 1857. Valafrido era
alemão. Nasceu em 806, foi educado na escola
"externa" do mosteiro de Reichenau. Ingressou mais
tarde na Ordem, tornou-se abade em 842 e morreu em
849. Messer, ib., pág. 67.
[226] "Walther von Speyer liess in einem dichterischen
Bilde die Urania ais Repräsentantin der Astronomie
tägfich von neuem mil Anbruch der Dunkelheit die
bekannten fünf Parallelkreise schlagen." Peter
Vossen, Der Libellus Scolasticus des Walther von
Speyer, pág. 170
[227] Louis Bréhier, "Notes sor l'histoire de
l'enseignement supérieur à Constatinople", in
Byzantion, Tome III (1926), pág. 75.
[228] Ruy Afonso da Costa Nunes, História da
Educação na Antigüidade Cristã, pág. 26.
|
"Caelica regna monet primam tibi quaerere Christus...
Sitque statuta dies venaticis utier armis,
Sitque statuta dies utiliora sequi
Nec puer esse velis iam nunc aetate nec actu,
Esto vir: hoc quoque, rex, nomen habere vales."
|
|
Ermol Le Noir, Poème sur Louis le Pieux et Épitres
au Roi Pépin, pág. 220.
[230] Dhuoda, Manuel pour mon fils, pág. 26.
[231] Sanctus Paulinus Patriarcha Aquileiensis (cerca
de 750-11 de janeiro de 802), Liber
Exhortationis vulgo De Salutaribus Documentis ad
Henricum comitem seu Ducem Forojuliensem scriptus, ut
videtur, circa an. 795. Migne PL 99
(1864), cl. 197 C - 282 C.
Smaragdus, Via regia ad Ludovicum Pium. Migne PL
102 (1865), cl. 931 C - 970 C. Certas
sentenças dessa obra ainda são atualíssimas como, por
exemplo: "Judicibus ergo tuis praecipe, rex, ut nullum
pro justitia praemium istius saeculi requirant." Cap.
28, cl. 966 B.
Sedulius Scotus, Liber de Rectoribus Christianis ad
Carolum Magnum vel Ludovicum Pium. Migne PL 103
(nova editio Turnholti Belgium, Brepols, sem data),
cl. 291 D-332 C. O subtítulo define os
propósitos da obra: "De rectoribus christianis et
convenientibus regulis quibus est res publica rite
gubernanda."
Jonas de Orleães (antes de 780-843), De
institutione laicali, in Migne PL 106 cl. 121
D-278 B. De institutione regia ad Pippinum
Regem, Migne PL 106 (1864), cl. 279 C
- 306 A.
Hincmar de Reims (845-882), De ordine palatii
et institutione regia. Na Patrologia latina há passos
sobre o mesmo tema in Opuscula et Epistolae, in
Migne PL 126 (1879), cl. 79 B-648 C.
Alcuinus, De virtutibus et vitus liber ad Widonem
comitem, in Migne PL 101 (1863), cl. 613
- 638.
[232] Alcuinus, "Versos de Sanctis Euboricensis
Ecclesiae", in Alcuini Carmina in Poetae Latini
Aevi Carolini. Ed. Ernestus Duemmler, Tomus I,
págs. 203-204. Veja-se a análise do catálogo
dos livros da biblioteca da catedral de York em A. F.
The Schools of Medieval England, págs. 60-63.
[233] Frei José Mattoso, A Cultura Monástica em
Portugal (711-1200), pág. 34.
[234] R. M. Thomson, "The Library of Bury St.
Edmunds Abbey in the eleventh and twelfth centuries",
in Speculum, vol. 47.
[235] Jacques Fontaine, Isidore de Séville et la
Culture Classique dans l'Espagne Wisigothique, vol.
II, pág. 745.
[236] São Beda, In Lucae Evangelium Expositio,
Prologus (Corpus Christianorum, 120), pág. 7.
Migne PL 92, cl. 304 B.
[237] Sutcliffe, Some footnotes to the Fathers.
[238] J. De Ghellinck, S. J., L'Essor de La
Littérature Latine au XIIe siècle, 2e édition,
págs. 87-88, 96.
[239] Moses Hadas, Ancilla to Classical Reading,
págs. 69-70, 187.
[240] Otto Willmann, Didaktik als Bildungslehre,
§ 17, 4, pág. 159.
[241] "Die zentrale Stellung des religitisen
Elementes, welches das innere Leben des christlichen
Mittelalters charakterisiert, bestimmt auch Geist und
Richtung seiner Bildungsarbeit." Otto Willmann,
ib., pág. 191, § 20, 1, pág. 191.
[242] Émile Durkheim, L'Évolution Pédagogique en
France, pág. 40.
[243] "Nobis autem talia respuentibus adest vera
Physica in historica narratione, vera Logica in fidei,
spei et caritatis contemplatione, vera Ethica in
praeceptorum Divinorum executione. Vera sapientia apud
solos christianos." "Vila S. Maximini Abbatis
Miciacensis", auctore anonymo perantiquo, Prologus,
in Mabillon, Acta Santorum Ordinis S. Benedicti,
T. I, pág. 582.
[244] Pierre Riché, De l'éducation antique à
l'éducation chevaleresque, pág. 31. "Ainsi il
nous apparaît que les moines ont redécouvert la nature
enfantine et toutes ses richesses." Ib., pág. 33.
[245] Paulus Wareefriede "Commentarium in Regulam
S. P. N. Benedicti", c. 37, in Bibliotheca
Casinensis, T. IV, pags. 123-124. Depois
de apresentar o quadro das idades, diz Paulo: "Et hoc
notandum est quis non solam de illis infantibus dicit
regula qui usque septem sunt annos; sed etiam post
septem." Pela importância pedagógica vejam-se,
também, os capítulos 38, 43 e 53.
[246] Loup de Ferrières, Correspondence, Tome
II, pags. 216-222.
[247] M. - D. Chenu, O. P., L'éveil de la
conscience dans la civilisation médiévale, pags.
17-18.
[248] Gilson, L'Ésprit de la Philosophie
Médiévale, chapitre XI: La connaissance de
soi-même et le socratisme chrétien, pág. 214 e
seguintes.
|
|